Rûzân-ı perîşândan hâric-i dünyâ velûd olur
Ol fenâdır terk-i mâ-sivâya bâ’is-i cenâhım

(Dünya dışı (yaşantılar) perişan günlerden doğar,
Ahiret isteğimin vesilesi, beni manevî aleme yönelten o yokluk yoludur.)

Dünyâ, insan için geçici bir konaktır. Bu konakta mutlu olmak da, mutsuzluk da onun tekelindedir. Divan şâ’irlerimizden Şeyh Gâlib ve İbn-i Kemâl dünyayı bir acûzeye yani kocakarıya benzetmişlerdir. İyilik ve kötülük sınırlarıyla ayrılan bu sahada insanlar kendi konumlarını kendileri seçerler.

Dünyanın Rûzân-ı perîşân’lığı ise insânî değerlerden mahrum kalmasıdır. Bu mahrûmiyetin yaygınlığı velûd sıfat-i müşebbehesi ile dile getirilmiştir. Peki bundan kaçış nasıl sağlanır? İşte şâ’irimiz bu sorunun cevabını beytin ikinci dizesinde ifade eder. Dünya fenâ ise, bu fanilikten kurtuluş ancak terk-i mâ-sivâyla mümkündür. Mâ-sivâ; Allah’tan başka her şeydir. Terk-i mâ-sivâ ise dünyadan geçmek, Allah dışında her şeyle bağlantısını kesmek demektir. Tasavvufta gönül Allah’ın iltifat makamıdır. Bu nedenle sûfînin kalbi Allah dışında bir sevgi taşımamalıdır; aksi takdirde kesretten kurtulamaz.

Fenâ kesrete işarettir. Yokluk anlamında kullanılan bu kalıp-söz aynı zamanda ölümü de ifade eder. Tasavvufta fenâ bir makamdır. Bu disipline intisâb eden kişi yani mürîdin ilk algı ve sezgi merkezi bu kavram üzerinde yoğunlaştırılır. Mürîd istidâdına göre fenâ makamlarında aşama kaydetmeye başlar. Bu aşamalar sırasıyla; fenâ fi’ş-şeyh, fenâ fi’r-rasûl, fenâ fi’llâh ve bekâ-billâhtır. Bunları müte’akib usûl-i ‘aşere (tevbe, zühd, tevekkül, kanaat, uzlet, zikir, teveccüh, sabır, murakabe, rıza) ve etvâr-ı seb’adan (makâm-ı nefs, makâm-ı sadr, makâm-ı rûh, makâm-ı sırr, makâm-ı sırru’s-sırr, makâm-ı havf, makâm-ı mutlak) sonra sâlik, artık mürşid-i kâmil seviyesine geçerek bekâ-bi’llâh’a ulaşmış olur.

Şimdi tasavvufî bu kavramları kısaca îzâh edelim:

Fenâ-fi’ş-şeyh: Tasavvufî dâ’ireye yeni katılmış olan müridin belirli prensipler eşiliğinde şeyhini tahayyül ve tasavvur etmesidir.

Fenâ- fi’r-rasûl: Mürid için ikinci yokluk makâmıdır. Bu makamda mürîd, Hazreti Muhammed (S.A.S.) Efendimiz’in ‘aşkıyla hem-hâl olur.

Fenâ-fillâh: Mürid, üçüncü aşamada Allâh’ı tefekkür ve tezekkürle inzivâya çekilir. Kesretten yani Allâh dışındaki tüm mevcûdâttan sıyrılmaya gayret gösterir.

Bekâ-billâh: Artık bu makamda mürîd mürşid olmuş, terk-i mâ-sivâ etmiş, vahdete ulaşmıştır. Ya’nî Yüce Allâh’ın sevgisi mürşidin gönlüne ve beynine tamâmen sirâyet etmiş, iltifâtıyla mürşidi ihyâ eylemiştir.

Usûl-i ‘Aşere: On yol anlamına gelen tasavvufun temel ilkelerdir. Bunlar:

a) Tevbe: Sâlikin günâhtan kendi irâdesiyle ‘avdet etmesi, dönmesidir.
b) Zühd: Dünya ni’metlerinden, şehvetten terk-i dünyâ etmek, nefsini kesmektir.
c) Tevekkül: Allâh’tan başkasına dayanmamaktır.
d) Kanâ’at: Dünyevî alışkanlıkları terk etmek, aza rıza göstermektir.
e) ‘Uzlet: İnsânlarla teması kesmek, inzivâya ve i’tikâfa çekilmektir.
f) Zikir: Her dâ’im Allâh’ı hatırlamak ve düşünmektir.
g) Teveccüh: Zâhirî ve bâtınî ilimleri terk ederek Allâh’a yönelmektir.
h) Sabır: Nefisten sıyrılmak, mücâhede etmektir.
i) Murâkabe: Allâh’ı iştiyâkla anmak, ağlamak, cezbeye kapılmaktır.
j) Rızâ: Kendi nefsini terk ile Allah’ın murâdına teslim olmaktır.

Etvâr-ı Seb’a: Yedi mertebe anlamında olup, seyr-i sülûku gösterir. Bunlar:

1) Tavr-ı evvel: Makâm-ı nefstir. Nefis emmâre boyutundadır, günâhkârdır.
2) Tavr-ı sânî: Makâm-ı sadrdır. Makam-ı kalb de denir. Nefis levvâme derecesine gelmiştir. Sâlik, dünyevî uğraşlarla mücâdele etmektedir.
3) Tavr-ı sâlis: Makam-ı rûhtur. Makam-ı ‘aşk adı da verilir. Nefis mülhime mertebesindedir. Sâlik cezbe hâlindedir.
4) Tavr-ı râbi’: Makam-ı sırrdır. Makam-ı hallâc da denir. Nefis mutma’inne kademesine ulaşmıştır. Sâlik vahdetin farkına varmıştır.
5) Tavr-ı hâmis: Makam-ı sıru’s-sırrdır. Makam-ı hafî ve makam-ı cem’î de denir. Nefis râziye merhalesindedir. Sâlik vahdete ulaşmış, ağyârdan ya da kesretten tamâmen sıyrılmıştır.
6) Tavr-ı sâdis: Makam-ı ahfâdır. Bu makama makam-ı kürsî adı da verilir. Nefis mardiyye aşamasındadır. ‘Âlemin tüm sırları sâlike âşikârdır.
7) Tavr-ı sâbi’: Makam-ı hakâ’ık-ı mutlaktır. Makam-ı ilâhî nâmıyla da bilinir. Nefis zirveye ya’nî sâfiye basamağına nihâyet varabilmiştir. Artık sâlik, bekâ-billâh’a ulaşarak mürşid-i kâmil olmuştur.

Şâ’irimiz fenâ kelimesini hem yokluk, ölüm hem de kötülük, fenalık anlamlarında tevriyeli kullanmıştır. Dünyâ ile mâ-sivâ mütenâsibdir.