Urfa’yı Divan şiirinde hatırlanılır kılan şahsiyet kimdir diye sorsalar hemen şunu derim: Nâbî.

Asıl adı Yusuf olan şair, 17. asır divan şiirinin tefekkür üstadıdır. Nâbî, düşünen ve düşündüğünü yazıya döken bir şairdir. Düşündürmeyi sevdiği için olacak ki kendi adını bile bir bilmeceyle söyler olmuş:

Bende yok sabr u sükûn sende vefâdan zerre
İki yoktan ne çıkar fikr edelim bir kerre

Evet, iki yoktan şair Nâbî çıkıyor. İki olumsuzluk eki olan nâ ve bî yok anlamına gelir ki şair, tevazu ve mahviyetin adeta dersini verir bize.

Elbette ki onun hayatı bir döneme damga vurmuştur. Bu çok tabiidir. Dünya hanına her gelenin göçücü olduğunu vurgulayan kaçıncı kişi olduğuna dair bir sual sorulsa, buna cevap verecek kimse bulunmaz sanırım. Ama yine de şair, dinleyenlere masal gibi gelen o hakikati terennüm etmekten uzak durmamıştır. Gafleti izale edecek silsile-i kelamı, bir ipe dizer gibi tekellüm eylemiştir. Umulur ki gafletten azade kalanlara yol gösterici olsun.

Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bâharın görmüşüz
Biz neşâtın da gamın da rûzigârın görmüşüz

Kâse-i deryûzeye tebdîl olur câm-ı murâd
Biz bu bezmin Nâbîyâ çok bâde-hârın görmüşüz

Bu cihân bağının hem baharı hem de sonbaharı var. Muvakkat olma noktasında dünya böyle olur da o âlemin sakini bulunan insan, aşağı mı kalır? Evet, bu fani bahçenin bülbülü konumundaki insan, o bahçe içinde şakıyıp durur. Acaba bu şakımanın özünde ne vardır dersiniz? Ebed var ebed! Bu ten kafesinin mahkûmu olan can, ebediyet ister, başka bir şey istemez. Nasıl ki bülbül, sabahlara kadar gül için dil döker; nur cemalini görmek adına. Ama bir türlü dünya gözüyle o açılma esnasındaki tebessümü müşahede edemez. Çünkü, tam açılacağı zaman âşık uykuya dalar. Gaflete yenik düşer. Aynı bunun gibi insan dahi bir duanın terennümü ve kabulü noktasında efdaliyetin zirvesini kabir sonrası âlemde bulacaktır. Neden? Bütün o ebediyet isteği, kabul silsilesini âlem-i diğerde neşvüma bulduracak ve artık zaman ve mekân ötesini elde edip ölümsüzlüğü tadacak olan insana hediye edecektir. Bu yüzden şair, “Bâğ-ı dehrin hem bâharın hem hazânın görmüşüz / Biz neşâtın da gamın da rûzigârın görmüşüz” diyerek dünya hayatının geçiciliğine dikkat çekmektedir. Bu dünya bağında hazan olarak telakki edilen, ölümün gelip insanı yakalamasıdır. Her gelimlinin gidimli olduğu bu bağa, âhir hazanın gelmesi de insana hasat zamanını hatırlatır ki iftirak vaktidir bu. Ekin topraktan, elma ağaçtan nasıl ayrılırsa dünyanın semeresi olan insan dahi hasat’a maruz kalacaktır vesselam! Evet, ayrılık vaktidir, vakit tamam Abbas! Hangi mevsimine gelirse gelsin insan, eninde sonunda İzzet Molla’ya hak vermek zorunda kalıyor:

Bir mevsim-i bahârına geldik ki âlemin
Bülbül hamûş, havz tehî, gülsitân harâb

Böyle bir tablonun insana lezzet verdiğinden söz edilebilir mi? Elbette edilemez. Böyle bir lezzet olsa olsa bir humârı netice verir ki o dahi elemden âzâde değildir. Niye? Hatırlayalım humârın anlamını: İçkiden sonra baş ağrısı, sersemlik. Buradaki humârın illâ ki içki kaynaklı olması lazım değil. Ya? Bu dünya sarhoşluğudur, apaçık. Dünyadaki zevklenmelerin oluşturduğu baş döndürücü haller, insanda bir hayal kırıklığı husule getirir ki neticedeki âh da bir işe yaramaz artık.

Biz, bu mecliste çok bade içenleri gördük. Ellerinde murad kadehleri vardı. Ancak zaman geldi, hazan mevsiminin rüzgârı esti ve o eldeki kadehleri neye çevirdi bilir misiniz? Dilenci çanağına. Evet, böyledir işte, bu dünya denilen acuze-i şemta. (Kendini süslü gösteren kocakarı) Önce zevklendirir, sonra da gafletine bedel bir humar hediye eder.

Hulasa; Faniyim, fani olanı neyleyeyim? Acizim, aciz olanı neyleyeyim? Ceset de çürüyüp gidecekse, cesedin hoşuna giden fani şeylere niye gönül bağlayayım? Kazandığım her şey elimden çıkıp bana haydi eyvallah derken, dünyaya çakılacak kazığı neyleyeyim?

Anmaz oldun sanemâ cevr ü cefân ile beni
Böyle gözden mi savarsın seni candan seveni

beytinde Ahmet Paşa’nın yakındığı sevgililere mail olup unutulacaksam, neyleyeyim kıymet bilmeyeni? Hem bir masal âleminde yaşamıyor muyuz? Bir yokmuş “nâ”, bir daha yokmuş “bî”: Bir şair varmış: Nâbî. Şimdi o da yok(muş). Çünkü bu bir masal(dı). Masallar, idealize edilmiş bir âlemin gölgesidir. Ancak o, halihazırda gerçek âlemin müntesibi oldu.

Peki ya biz?
Biz mi?
Va esefâ!
Yazıklar olsun bizlere ki, unuttuk cedd-i evveli.