Şehirli insan, doğa karşısında takındığı tavrını rasyonel bilginin sınırlarına hapsettiğinden, doğayı kendisinin karşısında alt edilmesi gereken bir rakip olarak görür. Dolayısıyla şehirli insanın kendi varlığına bir uzuv gibi yapıştırmış olduğu suizannı, yeryüzündeki bütün yapıp etmelerine bu rasyonel bakış açısının gerektirdiği intizamı getirerek yaşama keyfiyetine sahip olacağından kaynaklanır. Oysaki tabiatın kendiliğinden varolan doğal vahşiliği bile insanın tahripkârlığı kadar ezici ve iz bırakıcı değildir. Zulüm, insana ait bir kavram olmasına rağmen sadece insanın insana göstereceği yozlaştırıcı bir tahribatı değil; insanın insana, insanın doğaya, insanın eşyaya ve dahi insanın Tanrıya karşı göstereceği kayıtsızlığı da bünyesine alacak kadar geniş ölçekli bir alanı işaret eder. Diğer yandan hikmetle beraber yol alan bilginin, özellikle şehirli modern insanın zihninde pek makbul bir yere sahip olmadığı bilindiğinden; doğaya karşı yürütülen kayıtsız tahribatın, hikmeti terminolojisinden çıkarmış olan yine aynı modern insan tarafından gerçekleştirildiği görülür. Öyle ki; hikmet bir kere insanı terk edince aklın ve gönlün manevrası, elin ve ayağın hareketi, gözün ve dilin işleyişi son derece tahripkâr bir bombaya dönüşür.

Bugün bu tahripkâr bomba, hikmeti tedavülden kaldıran modern insanın eliyle pimi çekilmiş bir vaziyette yerkürenin her tarafında patlatılmaya devam ediyor. İçinde bulunduğumuz modern hayat ölçüleri içerisinde hepimiz kayıt altına alınmış birer nesneye dönüşmüş olduğumuzdan, bu kayıt altına alınmışlığımız dolayısıyla; her şeyi kayıt altına aldığımız sürece özgürlüğümüzün sınırlarının genişleyeceği zehabına kapılıyoruz. Bu zehaptır ki, bizi hikmetin bünyesinden uzaklaştırıyor ve doğaya karşı kayıtsızlığımız bir hastalık olarak ruhlarımıza nüksediyor. Dersu Uzala, tam da bu noktaya değiniyor. Medeni bir toplumda varolan insani ilişkilerdeki içtensizlik ve sunilik karşısında, ilişkilerini vahşi doğanın bünyesinden kotararak kendi hareket kabiliyetine katan ve bir yerde şehirli insanın gözünde görgüsüz durumda olan “medeniyetsiz” insan ile şehirli medeni insan arasındaki anlayış farkını irdeliyor. Bütün bunlar neticesinde bir şehirlinin güneşin karşısında şaşkınlık duyacağını, aya, yıldıza, ağaca, toprağa hürmet göstereceğini bekleyemeyiz; tıpkı suyu pet şişeden içen birine ırmağın gürültüsünden hiçbir nağme ulaşamayacağı gibi...

Hikmeti, vazgeçilmez insani bir olgu olarak sinema diline çeviren iki önemli sinemacıdan biridir Akira Kurosawa. Diğeri Andrey Tarkovski. Yaptığı filmlerin hemen hepsinde hikmetin dile getirilişindeki aykırılığıyla dikkati çeker Akira Kurosawa. Akira Kurosawa, genellikle teknik açıdan övgüye değer bir sinemacı olarak görülür. Oysaki, bir filmde kullanılan kamera açılarındaki harikuladelik, görsellik açısından fotoğraf karelerinin mükemmelliği, ışık kullanımındaki olağanüstü kabiliyet gibi bir takım özellikleri süreklice dile getirmek, sadece filmi yöneten kişinin kendi teknik üslubuna ait vurgulamaları kapsar. Oysaki asıl önemli olan teknikle beraber dile getirilen meseleye ait olan içeriktir, yoksa işi sadece filmin teknik yönüyle ele alıp yönetmene bir taltifte bulunmak yapılan işin sadece posasına talip olmayla ilgilidir.

Dersu Uzala, yaşam koşulları oldukça zor olan ormanlık bir arazinin topografyasını çıkarmak üzere görevlendirilmiş bir manga Rus askeri ve onların başındaki kumandanın, Rus Uzak doğusunda Mançurya ormanlarında araştırma yaparkenki görüntüleriyle başlar. Filmdeki anlatıcı “ben”, yüz yüze geldiği doğanın yabaniliği karşısında kendini küçük düşmüş hisseden manga kumandanıdır. Bu keşif mangasına, ilerleyen bölümlerde atalarının yaşamından pek farklı olmayan bir hayat süren ve adı Dersu Uzala olan yaşlı ve garip bir avcı dahil olur. Bu noktadan sonra izleyicinin dikkati manga kumandanından Dersu Uzala’nın ilginçliğine çevirtilir. Dersu Uzala’da, Akira Kurosawa film boyunca doğanın vahşiliğindeki yalınlığı harikulade bir görsel efekt içerisinde verir. Bu yanıyla filmin baş kahramanı Dersu Uzala’dan ziyade belki de doğanın ta kendisidir. Çünkü dört mevsimin havasını da izleyiciye son derece mükemmel bir şekilde hissettirir. Kış sonu eriyen karlarla, yaz sıcağının ormana verdiği sükunetteki yalnızlık ve sonbaharın çamuruyla film, tabiatın bütün renklerini ekrana yansıtır. Böylelikle film adeta bir tabiat güzellemesine dönüşür.

Bu noktada vurgulanan ilginçlik, doğanın bütünlüğüne kendi benini uyuşturmuş olan Dersu Uzala’nın kendisidir. Çünkü kendisine nerelisin diye sorulduğunda aidiyet hissinden uzak bir cevap olarak “ben bir Goldi’yim” der. Goldi; yani avcılıkla geçimini sağlayan kişi. Yalnız bir şekilde yaşayan Dersu, ailesini çiçek hastalığından kaybetmiştir. Nerde yaşadığı sorulduğunda; “ormanda yaşarım, bir kulübe yapar ve orada, kendi evimdeymişim gibi gecelerim” der. Doğanın bütünlüğüne son derece saygılı olan Dersu, adeta doğanın varlığıyla varlık kazandığına inanır. Öyle ki; güneşi, ayı, rüzgarı, suyu ve ateşi soluk alıp veren bir canlı gibi kabul ederek bütün bu sayılanlardan capcanlı bir “adam” olarak bahseder. Kumandana güneşi göstererek “kumandan, bu en önemli büyük adam, eğer bu sönerse her şey biter” der, sonra ayı işaret ederek; “bu da ikinci büyük adam” der. Bu noktada kadraja alınan görüntü bir harikuladelik anıtı olarak seyircinin önüne dikilir: güneş tüm kızıllığıyla ufka batmak üzere ve dolunay hafifçe göğe tırmanmaktadır. Bu ikisi arasında ise sırtı kameraya dönük iki adam siluetiyle tam bir pastoral şölen sunulur seyirciye.

Manga kumandanının, Dersu’nun doğaya gösterdiği bu anlaşılmaz saygısı karşısında etkilenmiş olması, ona karşı içten içe derin bir saygı ve sevginin beslenmesini de tetikler. Bütün bunların yanında Dersu’nun, manga kumandanının birkaç kez hayatını kurtarmış olması bu sevginin daha da bir katmerleşmesine neden olur. Bu, doğa karşısında son derece ihtiyatlı olan, kendinden sonra olurda biri gelir diye bulduğu kulübenin çatısını onaran ve içerisine tuz, kibrit ve pirinç bırakarak doğanın vahşi yabanlığı karşısında her zaman merhameti ön planda tutan, hikmetli sözü ve sezgisel bilgisiyle dimdik ayakta duran ve sorulduğunda yaşını dahi hatırlayamayacak kadar zamanın dışında kalmış bu yaşlı adam ile kumandan arasındaki muhabbet ikili bir gönül ilişkisinden başka bir şey değildir.

Dersu Uzala keşif gezilerinin devam ettiği günün birinde yanlışlıkla bir kaplanı öldürür ve bu olaydan sonra işler karmaşıklaşır. Zira, Dersu’nun dediğine göre ormanda bir kaplanı öldürmek büyük kötülüklerin doğmasına sebeptir. Bunun akabinde o uysal kişiliği günden güne hırçın bir hal almaya başlar ve bu durum gittikçe de çekilmez bir noktaya gelir. Kaplanın ölümünden sonra Dersu, her gün biraz daha kabiliyetini yitirdiğini fark eder. Elleri titrer ve keskin gözleri artık avını göremez olur. Bu durum üzerine kumandan, Dersu’yu yalnız bırakmaktansa kendi yaşadığı şehre götürmeye karar verir. Film bu noktadan sonra şehirde devam eder. İlk bölümde kumandan, Dersu Uzala’nın doğa karşısındaki bütünleşmişliğine şaşırırken; ikinci bölümde bu şaşkınlık Dersu Uzala’ya geçer. Çünkü şehir büyük bir hapishaneye dönüşmüştür onun için. Şehirli insanların ev diye tabir ettiği bir “kutu” içerisinde yaşamaları onun için büyük bir şaşkınlıktır. Şehirli insanın suya ve oduna para vermesine hayret eder. Nehirde su öylesine akıp giderken, ormanda her yer ağaç doluyken bunların para karşılığında satılmasını bir türlü anlayamaz. Bütün bunların yadırgatıcılığı sonucunda şehirde yapamayacağını, avlanmadan yaşayamayacağını anlar ve şehri terk eder. Sonunda cesedini karlar üzerinde donmuş bir halde bulurlar ve oracığa gömerler.

Film, şehirli medeni insanın hapsedilmişliği ile doğada özgürce hareket eden, bir nevi yabanıl insanın karşıtlıklarını belirlemesi açısından ilginçtir. Bir yerde de alışkanlıkların kişiyi nasıl bir şekillendirmeye tabi tuttuğunu gösterir. Şehrin rahatlığında yetişmiş biri için doğa, vahşi ve tehlikeliyken; doğanın kucağında cesur ve bilge olanın şehirde ne kadar acemi ve çelimsiz bir cahil olarak kaldığını anlatır. Çizmiş olduğu bu açıyla da aslında ne doğayı taltif eder ne de şehrin medeniliğini lanetler. Burada önemli olan yönetmenin seyirciyi yönlendirmesi değil seyircinin yönetmenin yapmış olduğu işten kendine bir yön tayin etmesidir. Akira Kurosawa tam da böyle yapar; seyirciye iki tercih arasında neyi seçeceği hususunda serbest bir alan bırakır. Artık bundan sonrası seyircinin keyfine kalmıştır.