Türkçe, bugün geniş bir coğrafyada konuşulmaktadır. Türkçe'de diğer dillerde olduğu gibi yabancı dillerden alınmış kelimeler bulunur. Buna mukabil Türkçe'nin diğer dillere ihracı olan kelimeleri vardır. Bu kelime ithali veya ihracını dilcilerimiz savaşlara, siyasi ve ekonomik bağlantılara, teknolojik alışverişlere bağlıyor. Türkçe'nin etkilediği ve etkilendiği diller zikredilirken Çince, Sankskritçe, Moğolca, Arapça, Farsça, İngilizce, Fransızca ve Almanca gibi diller sayılmaktadır. Buradaki mezkur diller ile ait oldukları milletlerin yaşadıkları coğrafya, siyasi ve ekonomik ilişkiler göz önüne alındığında etkileşimin kaçınılmazlığı da ortaya çıkmaktadır. Türkçemiz, yabancı dillerden aldığı pek çok kelimeyi kendi ses (fonetik) ve şekil (morfoloji) özelliklerine öylesine uydurmuştur ki bazen kelimelerin yabancı bir dilden alındığını anlamak, özel ihtisas gerektirmektedir. Türkçe şekil özelliklerine bakarak yabancı bir kelimeye Türkçe eklerin getirilmesi, kelimenin olduğu gibi alınması ve uzun zaman dilimi içerisinde Türkçeleşerek ictimai hayatımızda yer edinmesi, kelime alınırken küçük çaplı değişimlerle benimsenmesi her ne kadar "Öztürkçe"ci cereyanı rahatsız ediyorsa da dilin "canlı" oluşu ve yaşamını sürdürebilmesi için bütün bunlar zaruridir. Hakkını da teslim edelim: Türk Dil Kurumu'na ait web sitesinde "Yabancı Kelimelere Karşılık" bölümünde hangi kelimelerin nasıl ve niçin Türkçe karşılıklarının bulunduğu izah edilirken artık dile yerleşmiş kelime yerine zaten halkın da pek rağbet etmediği kelimelere Türkçe karşılık bulunduğu, örnekleriyle verilmiş ki bu çok sevindirici ve dilimizi zenginleştirici bir gelişmedir. Burada rahmetli F. Kadri Timurtaş hocayı ve "Türkçemiz ve Uydurmacılık" isimli eserini de yad ederek geçelim.

Bir dilin dış bünyesinde meydana gelen değişikliklerin o milletin sosyal (ictimai) hayatı ile doğrudan ilgili olduğu kabul edilir. Doğrusu da budur. Mesele Anadolu Türkçesi'nin 13. asırda Arapça ve Farsça ağırlıklı olarak yaşadığı değişimin geri planında Müslüman olan Ecdadımız ve onların meydana getirdiği edebiyat yer alır. Bir insanın 24 saatine hükmeden İslam ve İslami kelimeler nasıl etkili ve kalıcı olmuşsa Tanzimat dönemlerinde İngilizce ve Fransızca kelimelerin Türkçemize girmesi ve hayat alanı bulmasında da Batı Medeniyeti ve Batılılaşma ilkesinin benimsenmesi, kısaca yönümüzün Doğu'dan Batı'ya çevrilmesi etkili olmuştur. Türk dili içerisinde yer edinmiş ve Türkçeleşmiş kelimelerin pek çoğu Arapça ve Farsçadır. Elinize alıp bakacağınız detaylı bir sözlükte bunu rahatça görebilirsiniz. Cemil Meriç Üstadın sıkça dile getirip serzenişte bulunduğu bir alan olan "Sözlük" çalışmalarında her ne kadar İngilizce'ye, Fransızca'ya, Almanca'ya nazaran "nal topluyor" olsak da hadise aynıyla zahirdir, ayan - beyan ortadadır. Mektep görmüş ya da görmemiş birisine mesela kitap, akıl, mektep, rü'yâ, hadise, asır, mektup vs. gibi kelimelerin yabancı dillere ait olduğunu kabul ettiremezsiniz. Bunlar veya bunlara ilaveten binlerce kelime halkın dilinde kabul görüp yaşadıktan sonra tedavülden kaldırılabilmesi mümkün görülmemektedir.

İşte Türk Dil Kurumu'na ait resmi bilgi:

TÜRKÇE SÖZLÜK (1998)'TEKİ SÖZLERİN KÖKENLERİNE AİT SAYISAL DÖKÜM

Almanca 99 Arapça 6455 Arnavutça 1 Bulgarca 8 Ermenice 16 Farsça 1361 Fransızca 4702 İbranice 8 İngilizce 470 İspanyolca 38 İtalyanca 621 Japonca 2 Lâtince 91 Macarca 18 Moğolca 15 Norveççe 1 Osmanlı Türkçesi 43 Portekizce 3 Rusça 37 Slavca 21 Yunanca 382 Toplam 14.394

Türkçe 46.301

İlkokuldan üniversiteye kadar okullarımızda dil eğitimi verilmektedir. Bu dil eğitimi verilirken dilcilerimizin öncelikle kendi dillerine hakim olmaları, dillerinin yaşadığı macerayı ve geçirdiği evreleri çok iyi bilmeleri, eski ve yeni kelimelerin anlamlarının verilerek acayip ve gülünç hataların ortadan kaldırılması şarttır. Eğitim alan gençlerimiz şair ile ozanı, mânâ ile anlamı veya ihtimal ile olasılığı bir cümlede ve birbirinden ayrı anlamlar vererek kullanıyorsa ana dilimizde eğitim problemlerimiz var demektir. Ana dilimiz problemli iken yabacı dilde verdiğimiz eğitim muhakkak aksayacaktır. Dilimize yerleşmiş yabancı kelimelerden rü'yâyı - rüya, mısraı - mısrası yaparak kullanıyorsak alfabemizde olmayan harflerin veya ses türemelerinin (stop - istop gibi) yol açtığı aksaklıkları da belirtmemiz, öğrencileri bilgilendirmemiz gerekiyor. Bu iş ile uğraşan dilcilerimizin sayısının çok düşük olması, böylesi dil problemlerinin sadece okullarımızda Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenlerine havale edilmesi meselemizi daha da büyütmektedir. Gençlerimizin bir çoğu kendi isminin ne manaya geldiğini dahi merak edip araştırmıyor, dili umursamıyorlar. Öyle olunca ÖSS imtihanında Türkçe'den çıkan sadece okuyup anlamaya ve değerlendirmeye yönelik sorular dahi gerek kitap okuma alışkanlığının olmamasından gerekse bilgi seviyesinin giderek düşmesinden dolayı "çok zor" kabul ediliyor. Bunda sadece dilcilerin değil bütün kesimlerin mesuliyeti olsa gerektir. Dil ihmale gelmez. Bütün bireyleriyle o dili kullanan milletler, dillerine gereken önemi itina ile vermek mecburiyetindedirler. Gerek yazılı ve sözlü "medya"da, gerekse gündelik hayatımızda kullandığımız kelimeler belki günübirlik uygulamalarımız içinde önem arz etmeyebilir ama yarınlarımızı düşündüğümüz zaman yaptığımız ihmalin ve boş vermişliğin neticesinin, kelimenin tam anlamıyla bir yıkım olacağı aşikardır. Baki'yi, Şeyh Galib'i, Fuzuli'yi geçelim; M. Akif'in Safahat'ını, Halid Ziya'nın Aşk-ı Memnu'unu vs. kaçımız sadeleştirilmeden okuyup anlayabilir? Halbuki bu eserlerin üzerinden bir asırlık zaman dilimi dahi geçmemişti.

Bir hatırlama ve hatırlatma: "Dil kusurlu olursa, kelimeler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünce iyi anlatılamazsa yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve kültür bozulur. Töre ve kültür bozulursa, adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa, şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını, işin nereye varacağını bilmez. İşte bunun içindir ki, hiçbir şey dil kadar önemli değildir."
(Konfüçyüs)

Yaşadığımız süreçte karşılaşmış olduğumuz ya da karşılaşmamızın muhtemel olduğu nesnelerin, olayların, hareketlerin, adlandırılması aslında başlı başına bir problemdir. Bu problemi canlı bir varlık olarak kabul edilegelen dil ile aşabildiğimizi biliyoruz. Dilin ne olduğunu Türk Dil Kurumunun sözlüğünden yola çıkarak şu şekillerde tanımlama imkanına sahibiz :

"İnsanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan."

"Düşünce ve duyguları bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracı"

"Bir çağa, bir gruba, bir yazara özgü söz dağarcığı ve söz dizimi"

"Anahtar"

"Sorguya çekilmek için yakalanan tutsak":)

Bütün bu tanımlarda karşımıza çıkan tablo uzun dönemler sonucunda oluşan bir yapıyı ifade etmektedir. Duygularımızı, düşüncelerimizi ve tanımlamalarımızı ifade etmekte kullandığımız söz dizinlerinin kökleri aynı zamanda oldukça eski birikimlere de dayanmaktadır. Mesela ekmek kelimesinde olduğu gibi. Ancak özellikle teknolojide ve yeni şahit olduğumuz yabancı kavramların zihnimizde bulması gereken karşılıklarında aynı şansa sahip değiliz. Buna örnek olarak internet ve manipülasyon kelimesini verebiliriz. Her iki kelimede günümüzde sıkça kullandığımız yabancı kelimelerdir.

Bir nesnenin kendisinde zaten haiz olan anlamı mevcuttur. Bu anlamı bir söz dizini halinde ifade etmek ikinci aşamadır. Oluşturulan söz dizininin oluşturduğu soyut anlam ise üçüncü aşamayı oluşturacaktır. Bu üç aşamanın herhangi birisinde yaşanacak bir anlam kırılması dil problemini doğuracaktır. Bir misal ile sormaya niyetlendiğim soruya doğru yöneleyim Baz alacağımız nesne internet olsun. İnternet malum olduğu üzere yabancı bir kelimedir. Bunu bir söz dizini ile dilimizi konuşan insanların anlayabileceği şekilde ifade etmeye çalışalım. Diyelim ki TDK'nun bulduğu "ağ" kelimesi ile internetin kendisinde haiz anlamı adlandırmaya çalışalım. Ağ dediğimizde acaba insanların zihninde bizim internete verdiğimiz anlam soyut olarak canlanabilecek midir? Oluşturmuş olduğumuz bu anahtar -TDK'nun tanımıyla- bir başka zihindeki kilidi açmaya yetecek midir? Anlam bütünlüğü dediğimiz şey yakalanabilecek midir?

Ben de bu yazı vesilesiyle "akültürasyon" konusuna temas etmek istiyorum. Malum olduğu üzere dil, kültür ve medeniyetin(*) ayrılmaz bir parçasıdır. Bugün dünya üzerinde ciddi anlamda 5-6 kültürden bahsedebiliriz. Bunlardan biri de Türk kültürüdür. Türk kültürüyle de çok ciddi bir etkileşim yaşamış olan Çin kültürü var. Kuzeyde Slav kültürü var, bugün ciddi manada varlığını koruyor. Yine batıda bir Germen kültüründen bahsedebiliriz. Onun yanı sıra bir Anglo-Amerikan diyebileceğimiz, onun dışında da bir Latin kültür çevresi var. Kültür kavramının sınırlarını çizerken hiç bir kültürün de tek başına soyut bir şekilde yaşamadığını da belirtmek gerek.

Dünyadaki bütün kültürler arasında karşılıklı olarak alış veriş söz konusudur. Akültürasyon, kültürleşme tabir edilen bu etkileşim her kültür için söz konusudur. Hiç bir kültür sadece kendi ürettiği kavramlarla ayakta duramaz. Maddi kültür unsurlarıyla da ayakta duramaz. Türk dili de bir çok kültür ve medeniyeti etkilemiş ve birçok Türkçe kelime yabancı dillere girmiştir. Bu konuda bir çok makale yazılmış, özellikle Prof. Dr. Günay Karaağaç'ın Türkçenin Dünya Dilleri'ne Etkisi" başlıklı makalesini okumanızı tavsiye ederim.

Türkçe artık gittikçe teknoloji ağırlıklı bir etkileşim yaşıyor. Teknoloji üreten ülkelerin ürettiği kavramlar da teknoloji ithali sayesinde dilimize girmiş oluyor. Maddi anlamda gelişmiş ülkelerin egemen kültürleri, kültür ithali sayesinde az gelişmiş ülkeleri etkisi altına alıyor. Özellikle de kültür ve medniyetine sahip çıkmayan ülkelerde ve sömürge ülkelerinde bu etki çok daha fazla görülüyor.

Kültür kavramının en temelde tarih, soy ve dil unsurlarıyla sınırlanan, ama her kültürün kendi içinde de aile, inanç, ekonomi, eğitim gibi kurumlara sahip ve bu kurumlar arası etkileşme ile meydana gelmiş bir bütün olduğunu göz önünde bulundurmak ve bu çerçevede ulusça kapsamlı sistematik bir çalışma içerisine girmek gerekir.

-------
(*)-Medeniyet kavramı burada "bir ülkenin, bir toplumun, maddî ve manevî varlıklarının, fikir, sanat çalışmalarıyla ilgili niteliklerinin tümü, uygarlık" anlamında kullanılmıştır.