Diziler... gayrı resmi gündemlerimiz. Artık köy konağı inşaatlarından bile "Asmalı Konak" diye söz edildiği ,bir kanalın çok izlenen bir dizisinden haftalık 4.5 milyon dolar kazandığı, dizilerin mekanlarına(örneğin Kınalı Kar dizisinin çekildiği Bursa-Cumalıkızık köyü veya Asmalı Konak'ın çekildiği Kapadokya yöresi)gezilerin düzenlendiği kısacası kurgu hayatın gerçek hayatı çok çok etkilediği bir ülke. Burası Türkiye, hayatımız ise dizi...

DİZİLERİN SEYREDİLME NEDENLERİ

1.Toplumumuzun gündeminde olan konuların dizilerde sıkça işlenmesi. Örneğin ağa, aşiret, töre, kan davası, namus cinayeti gibi kavramları işleyen diziler halkımız tarafından rağbet görmüştür.

2.İnsanımızın gerek bireysel gerekse de toplumsal anlamda dizilerde izlediği karakterlerin gerçek hayatta benzerlerini görmesi. Toplumdaki yüzsüzlüğün şahsında sembolleştiği Kaygısızlarda Memnun Kaygısız ya da kendi aile içindeki problemleri çözmekle kalmayıp yakın çevresinin ve mahallelinin sorunlarını da çözen Ekmek teknesindeki Nusrettin baba tiplerine benzer insanlara çevremizde rastlarız.

3.Dizilerdeki karakterler ile insanlarımızın kendilerini özdeşleştirmeleri, bilhassa gençlerin kendilerine idol arayışlarında dizi karakterlerinin model seçmeleri. Tv eleştirmeni Bekir Hazar artık çocuklarımızın oyunlarında takma isim olarak Polat, Kılıç, Çakır gibi isimleri seçtiklerini 22.10.2004 tarihli yazısında dile getiriyordu.

4.Gelir dağılımındaki adaletsizliğin bariz olarak görüldüğü,nüfusunun çoğunluğunun da gençlerin oluşturduğu ülkemizde dizilerde konunun geçtiği mekanların kullanılan eşyaların,otomobillerin insanımızda özenti oluşturması.

5.Görsel ve yazılı basında tüketim toplumu anlayışının ünlü insanların hayatları üzerinden teşvik edilmesi.Bu hayat tarzını gören insanımızın da ya özenti duymakta ya da o ünlüleri dizilerde seyrederek bastırılmış duygularını tatmin etmektedir.

6.Özellikle mafyayı ,polisi konu alan dizilerdeki erkek karakterlerin silahla olan yakın bağları veya sert hareket ve tavırları erkekleri ekran başına bağlamaktadır. Tam dört sene süren "Deli Yürek" ya da şu an halen devam eden "Kurtlar Vadisi " dizileri bunun en güzel örnekleridir.

7.Mafyayı konu alan şiddet içerikli dizilerdeki kahramanların gönüllü toplum koruyuculuğu görevi yapmaları. Örneğin kahramanlar, haksız bir şekilde evleri ellerinden alınmak istenen bir grup insana sahip çıkmakta ya da okullara uyuşturucu sokmak isteyenleri engellemektedirler.
8.Bayanların ideallerindeki hayat tarzını ve eşi bu dizilerde görmeleri .Son günlerin en çok izlenen dizilerinden Bir İstanbul Masalı'ndaki Selim-Esma ya da yakın zamanın ses getiren dizilerinden Asmalı Konaktaki Seymen -Bahar ilişkisi bu tespite en güzel örneklerdir.

9.Kardeşlik, akrabalık, komşuluk, iş arkadaşlığı gibi herkesi yakından ilgilendiren konuların gerçek hayata benzer şekilde bu dizilerde işlenmesi.13 yıl ekranlarda kalan "Bizimkiler "dizisi bu tür ilişkiler üzerine kuruludur.

10.Aynı kanalın bünyesinde bulunsun bulunmasın magazin programlarının veya aynı medya grubuna dahil olsun olmasın gazetelerin popüler dizileri ve onların oyuncularını konu edinmeleri. Örneğin Asmalı konak dizisi atv için çekilmişken sezon sonundaki film, kanal D için çekilmiştir. Show tv ile aynı bünyede bulunan Akşam gazetesi dizide olacak olaylardan senaristlere söz ettirerek diziye ilgiyi artırmak istemektedir.

11.Dizilerin en heyecanlı yerlerinde kesilerek izleyicideki merakın gelecek haftaya yönelik olarak artırılması.

12.Dizilerde rol alan oyuncuların tiyatro sanatçıları arasından seçilmeleri, dizilerin çekim kalitesinin yüksek olması,ayrıca Türk izleyicisinin yerli dizilere duyduğu ilginin iyi etüd edilmesi.

13.Dizilerin gündemi yakından takip etmesi,güncel olaylara değinmeleri. Birkaç cümle ile de olsa Kıbrıs, BOP, Ukrayna Seçimleri, Irak Savaşı vb. konularda kahramanların ağzından "Kurtlar Vadisi" dizisinde, Mavi Akım projesinin çokça konuşulduğu günlerde de "Deli Yürek"dizisinde değinilmişti.

14.Siyasetin gizli kalmış yönlerinin-örneğin derin devlet konusu- birebir olmasa da benzer olaylar üzerinden dizilerde işlenmesi.

DİZİLERİN TÜRK TOPLUMU ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

1.Dizilerin günlük konuşmalarımızı etkilemesi. Dizideki bir cümlenin, kelimenin aynı diziyi seyredenler arasında tekrarlanması,dizi kahramanlarından birinin hareketinin tartışmalara konu olması.

2.Dizi kahramanlarını aşırı benimsememiz, dizilerde geçen olayları gerçekmiş gibi algılamamız. Geçen sene "Kurtlar Vadisi" dizisinde Çakır'ın ölmesinden sonra medyadan izlediğimiz olaylar bunun en açık kanıtıdır; yerel bir gazeteye verilen başsağlığı ilanı, halı saha maçından önce yapılan saygı duruşu, yönetmeni kınama . Yine diğer iki popüler diziden: Asmalı konak dizisinde senaryo değişikliği gereği Seymen Ağa'yı iyi eden merhemin adını öğrenme çabaları ya da "Çocuklar Duymasın"ın psikoloğundan günlük hayatta da randevu talep edilmesi dizileri gerçek hayatla birlikte değerlendirmemize örneklerdir.

3.Ülke gündeminden eksilmeyen mafya tartışmalarını bu konuyu işleyen TV dizileriyle birlikte gelişme çağındaki çocukları olumsuz etkilemekte. Psikologlar kendilerine şiddet konusunda başvuran aile sayısının-ekonomik durumu nasıl olursa olsun- arttığını, artık ergenlik çağındaki çocukların grup normunun temelini çetecilik anlayışının almaya başladığını belirtiyorlar. Akademik olarak da bu konu üniversitelerin gündemine girmiştir. Hacettepe üniversitesinde tv'deki dizilerin çocuklar üzerindeki etkisi tartışılmıştır.

4.Diziler tüketim alışkanlıklarımızı da etkiliyor. "Kurtlar Vadisi" dizisi eski sponsoru Romansan saatleri satış patlaması yaptı. "Deli Yürek" le birlikte balıkçı yaka kazaklar, uzun siyah paltolar daha fazla insanımız tarafından-özellikle beyler tarafından- tercih edilir oldu. Dizilerin bu gücünü fark eden Erzurum kuyumcular odası gibi kuruluşlar da artık mesela Oltu taşı tespihlerini daha geniş kitlelere pazarlayabilmek için dizilerin yapımcılarıyla temasa geçiyorlar.

5. Dizilerin gündemimize bu kadar yoğun girmesiyle günlük hayattaki alışkanlıklarımızda da değişiklikler oluştu. Artık kimimiz kitap okumak, sinemaya gitmek yerine dizi seyrediyoruz,ya da günlük işlerimizin vakitlerini örneğin yemek saatini izleyicisi olduğumuz dizilere göre ayarlıyoruz.

6.Dizi sayısındaki artışla birlikte -bir ikisi hariç- başta konular ve işleniş şekilleri olmak üzere belirli bir kalite seviyesi oluşmadı. Üniversite öğrencileri içinde çok azınlıkta kalan bir grubun imkanlarının anlatıldığı "Kampüsistan" dizisi buna en güzel örnektir.

DİZİLER KONUSUNDA GENEL BİR DEĞERLENDİRME

Türkiye'de diziler şu anda televizyonların en çok izlenen yapımları. Ancak biz dizileri sadece izlemekle kalmıyoruz onlardan etkileniyoruz. Öncelikle çocuklarımızın ruh sağlığı açısından şiddete yer veren dizilerin bunu belirli bir seviyeye çekmesi sağlanmalı. Öncelikle anne babalar, öğretmenler ardından devletin ilgili kurum ve kuruluşları (örneğin RTÜK) bu konuda söz söyleme haklarını kullanmalı. Mesela aileler çocuklarıyla beraberce seçtikleri programları izleyebilirler, televizyonun yanında onları değişik hobilere yönlendirebilirler.

Televizyonun gücünden faydalanarak topluma doğru şeyleri iletebilecek diziler-öncelikle TRT eliyle çekilmeli ve insanımıza sunulmalıdır. Geçen sene TRT de izlediğimiz Kemal Tahir'in Esir şehrin'in insanları adlı eserinin tv dizisi uyarlaması insanımıza yakın tarihe dair önemli bilgiler vermiştir. Yine Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik'in dizilerde kitap okuma alışkanlığının özendirilmesine yönelik çabaları da takdire şayandır.

KAYNAKLAR

1- Popüler Psikiyatri Dergisi, Temmuz-Ağustos 2003,Devrim Saltoğlu'nun yorumuyla Asmalı Mania
2- Mehmet Akyol, Toplumun ekrana yansıyan yüzü: Yerli Diziler, bornova.ege.edu.tr
3- Psikolog Ferman Bıçakçılar'ın yorumu, Hürriyet-ege, 8 mayıs 2000-Pazartesi
4- R.Onur Duru, Tiyatrolar ve Tv Dizileri, sms.net.tr/tiyatro keyfi/gorusler/tiyatrolarvetv dizileri
5- Şükrü Ünalan, Dil Ve Kültür, Nobel Yayınları

Not : Katkılarından ötürü İbrahim Ethem Doğruyol'a teşekkürü bir borç bilirim.