Criticism (Kritisizm) kelimesi Yunanca’da –muktedir olmak-, -ayırt etmek, görmek, anlamak, farkına varmak-, -karar vermek-, anlamlarına gelen “Kritiko” kelimesinden türetilmiştir. Kritisizm, niçin ve ne sebebten ve neden gibi sorularla biçimlenir. Farklı alimler (scholars) tarafından Kritisizm(eleştiri)in farklı tanımları yapılmıştır.

1- John Dryden’e(1) göre, “Kritisizm –nitelikli muhakeme etmeyi- (Judging well) amaçlar; eleştirinin en önemli kısmı, okuyucuya haz vermesi gereken mükemmelliklerin farkına varmaktır.”

2- Dawden (şair, münekkit), “Kritisizmin tarafgirane ve kişisel beğeni yada kişisel iğreti olmadan, şeyleri olduğu gibi gören bir efor olduğunu savunur.”

3- Mathew Arnold, (şair, münekkit), “Kritisizmin önyargısız, şahsi olmayıp, objektif olması gerektiğine ve bilgi edinmeye çabalamasına ve dünyaya bilinmesi gereken en iyi düşünceyi nakletmesine inanır.”

4- Schmaker(Siçmeykır, eleştirmen), “Kritisizm, edebiyatın zekice tartışılması olayıdır.” der.

5- Ricardo, “Edebiyat eleştirisinin, yazarların çalışmalarını analiz etmekten, illetleriyle açıklamak ve eseri, onun estetik değeriyle yargılamaktan ibaret olduğunu,” söyler.

Dolaylı olarak öneri. Eleştiri sürecinde iki ayırıcı nitelik var:

1- Doğru karar verebilme yeteneği veya ayırdetme gücü –yargılama- (Judgment) ve,
2- Tarafsız soruşturma (impartial-inquiry).

Soruşturma(inquiry) iki soruyla yürütülür: “Nedir ve ne olmalı?”

“ve tarafsız-soruşturma(impartial-inquiry) tanımlaması üzerine genel mutabakat(consensus) sanat çalışmasında ikidir: doğal nitelik(nature) ve edebiyatın işlevi(function of literature).”

Eleştirinin (Criticism) Fonksiyonları

1- Yasama -kanun yapma- (Legislation)
2- Geçerli neden, mazaret (Justification)
3- Yazarlara ve okuyucuya hizmet
4- Yorumlama (interpretation)
5- Yargı, karar (Judgement) –kitabın niteliği üzerine son söz-

İyi Eleştirinin Nitelikleri

1- Hayat bilgisi ve geniş ölçüde okuma
2- Psikolojik yetenek (Psychological Gift) ve felsefi zeka- (Philosophical Mind – herşeyi olduğu gibi kabullenen; dertleri ve mutsuzluğu serin kanlılık ve cesaretle kabul eden)
3- Açık görüşlülük(open mindedness) ve gayri şahsilik (impersonal)
4- Öğreticilik ve iletişim kapasitesi
5- Yazarın yaratıcı tecrübesini paylaşacak imge dünyası, muhayyile gücü

Mustafa Burak Sezer
Pakistan / 23.09.06

Kaynakça

John Dryden- An Essay of Dramatic Poesy (eski dilde poesy=Poetry)
Mathew Arnold – Essays on Criticism
David Daiches- An Critical Approach to Literature

1- John Dryden, şair, münekkit. 17.Yüzyılda yaşamış olan Dryden, İngiltere’de kritisizmi başlatan ilk kişidir ve İngiliz eleştirisinin babası olarak kabul edilir.

Ekstra not: Aristo ise dünyada bilinen ilk eleştirmendir. Bknz: Poetics by Aristo translated by Butcher, 16th Century, England.