" Vizyondaki film için hakkı ve sabrı tavsiye edeceğiz " :) cık, elbetteki uygun değil.

Bu eleştiri denilen meret, gençlik yıllarımın yaşandığı Aydınlanma döneminde sadece yermek(kötülemek) maksadı ile kullanılırdı. Soradan ne oldu ise oldu ki, başına " yapıcı veya yıkıcı " kelimeleri eklenmek hatta çoğu kez de eklenmemek sureti ile mana olarak mutasyona uğradı. Bunun yerine " kritik, kritiği " daha mı uygun acaba.

Yok yok burada bir sapma var. Kelimenin ruhunda hoş olmayan bir şeyler sezsem de, benim asıl derdim kelimenin kendisi ile değil. O'nu uygulayanın (yani eleştiri yapanın) o kelimeye kattığı ruh ile alakalı bir şey. Nasıl eleştirdiği, neden eleştirdiği vb hususlar menfi yada müspet oluşun mahiyetini belirliyor.

Bakınız Ahmet Haşim münekkit ile ilgili ne demiş:

"Bir mühendisi, bir şairi, bir doktoru, hatta ismini ömrünüzde işitmediğiniz herhangi bir mesleğe mensup birini, hiç anlamadığınız bir işinden dolayı beğenir gibi olunuz. Derhal bütün faziletler sizindir: Hayırhahsınız, zekisiniz, sevimlisiniz, terbiyelisiniz; ilminize, irfanınıza hiç diyecek yok. Ağzınızdan düşürverdiğiniz küçük bir mürai bir methe mukabil sırtınıza geçirilen mutantan altın hil'ati bir an içinde kaybetmek ve yağmur altında bir çıplak gülünçlüğüne düşmemek istiyorsanız, sakın sözünüze en ufak bir kayd-ı ihtiyatinin gölgesini düşürmeyiniz.

İşte rahat yaşamanın düsturu!

Halbuki her fikir otlağından, topal ve yaralı bir hayvan gibi, sopa ile, taşla, tekme ile uzaklaştırılan münekkit, hakikatta, insan zekasının en müessir hadimlerinden biridir. Müstakbel şafaklara doğru yürüyen mevkibin ta önünde, ümit bayraklarını dalgalandıran onun koludur."

1950'li yıllarda İzmir'de çıkan Kervan dergisi yazarlarından Sunullah Arısoy "Münekkit Yokluğu" adlı yazısında, eleştirmeci olmamasından yakınıyor. bakın, neler diyor:

"sanatçı, daima "iktidar" partisi rolünde, mevkiindedir. zira o eser verir, iş yapar. hani bunu murakabe edecek müessese? Kanaatimizce,
"tenkit" sanat hayatının bir muhalefet müessesidir. "Münekkit" de bu müessesenin amaçlarına uygun şekilde işlemesini sağlayacak olan unsur..."

Peki nedir bu tenkit, ne anlama gelir?

Araştırmalarım neticesinde bulduğum sonuçları sunmak istiyorum. Tenkit arapça bir kelime olup n-k-d kökünden gelir. "bir şeye kıymet takdir etmek" manasına gelir.
Sözlüklerdeki karşılıkları;
Türkçe: eleştiri,
Fransızca: critique, criticism
İngilizce: animadversion, criticism, review

Bir de şu var. Sn. İslamoğlu elden geldiğince takip etmeye çalıştığım ve dahi ara sırad a olsa bizzat sohbetlerinde bulunduğum birisidir. Gerek yazılarından, gerekse konuşmalarından vakıf olduğum kadarı ile, hakkında yapılan yoğun eleştirilerden kendisi de rahatsız oluyor ve bunun nedenini de elden geldiğince ifade ediyor. Kimsenin kalbini yarıp bakamayacağımız için niyeti hakkında bir şey söylemek doğru olmasa bile, eleştirilerin çoğunun; içerik, yaklaşım, ilmilik/zannilik hususunda bünyesinde problemler taşıdığını görmek mümkün.
Hatta şöyle bir numune dahi sunabilirim karşınıza. İnternet sitelerinden birinde kendisinin protesto edilmesine yönelik bir teklif sunuldu. Meseleyi sordum, izah ettiler. Baktım ki, ya önyargıdan hasıl olan bir zan, yada yanlış anlamadan kaynaklanan bir hata var ortada. En azından böyle olma ihtimali yüksek diyebileceğim bir durum söz konusu. Beklemelerini, kendisine soracağımı ilettim. Böylede yaptık. Kendisi ile görüşünce, tahminlerimlerim doğru olduğu ortaya çıktı. Gel gelelim, eleştirinin hiç işe yaramadığını söylemek de mümkün değil. Nitekim eleştiriye konu olan kitabın biraz da yanlış anlaşılmaya müsait olan satırlarının yeni baskısında bu kısmın tashih edildiğini de ifade ettiler. Eleştirilen; sabit bir kusur olmadığı halde, sadece yanlış anlaşılmaya sebebiyet verebilecek olan sözlerini daha doğru anlaşılacak şekilde tashih etmesine rağmen, acaba eleştirenler; bu kadar küçük bir husustan yada iyi tahlil edememenin sebebiyet verdiği zandan ötürü, birini karalama kampanyası başlatarak doğru bir şey yapmış olacaklar mıydı?

İlginin bu örneğe odaklanmasını arzu etmem. Tenkitin gerekli olduğu hususunda artık sizlerle hem fikiriz zira bir üstteki yorumumda da ifade ettiğim gibi, bazı hususlar var ki, aslın mahiyetini tamamen etkileyip değiştirebiliyor. Bu babdan tenkitin yalın olarak hayırlı bir şey olduğunu söylemek mümkün olmuyor. Devam etmek temennisi ile.

-Mehmet H. Doğan 'Yeni Defterler'e antoloji sakarlığı dolayısıyla girdi. Ama onun asıl marifetleri 'Eski Defterler'de yer almaktadır. Edebiyatta bir düzen olmadığı zaman, eleştirinin eleştirisi ya da eleştirmen denetimi mekanizması da yoktur. Bu nedenle bir kısım yazman 'mavi boncuk dağıtıcısı'na, 'kuşak eleştirmeni'ne dönüşür. Bir 'kahraman şerif' yoksa, edebiyat için bundan büyük bir felaket olamaz. M. H. Doğan'ı başkaları sadece malum antoloji ve şiir yıllıkları dolayısıyla eleştirilmiştir. O kadar. Benim gibi onun bir eleştirmen olup olmadığı konusunda pek düşünen ve yazan olmamıştır.

-Mehmet H. Doğan düzen yokluğundan yararlanmış biri. Oysa Nâzım hem topluma, hem edebiyata bir düzen getirmeye çalışmış. Toplumsal-siyasal nedenlerle iktidarla başı derde girmiş ve düzensiz edebiyat ortamı da onu değerlendirecek düzeyde olamamış. Nasıl olsun? Olması için bir Türk eleştiri okulunun olması gerekirdi. Nâzım'ı Fransız ya da Rus eleştirmenler değerlendirmeyecekler(di) elbette. Ulusal eleştiri okulu, Türkiye örneğinde olduğu gibi, kuramcı eleştirmenler ya da eleştiri kuramcıları olmadan gerçekleşemez.

Tefekkür ve sorgulamalar derinleşip de, tam! erdiğime karar verip insanların ipini çekmeye hazırlanırken, karşımda bir dükkanın dış cephesini oluşturan aynalar beliriveriyor. Bence herşey bu cümlede saklı. Aynaya bakan kendisini görür değil mi? :)

İlk yarıyı mağlup tamamladın, ikinci yarıda da ilk şutu ben çekeyim bari:)

Sevgili Yunus'umuz ne demiş

İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendini bilmezsen
Bu nice okumaktır.

Ayna bir simge tabi, aslolan yürek aynası ile yüzyüze gelebilmek.

Mesela İslam büyüklerinden biri de takriben şöyle bir şey söylüyordu " Kendi kusurlarını önemseyen kişinin ( en evvela kendinden sorumlu olduğunu bilen) başkalarının kusurları ile ilgilenmeye vakti kalmaz ".

Şimdi ben bu sözü alıp da üstün körü bir değerlendirmeye tabi tutarsam, derim ki bu söz; tasavvufun abartısıdır ama şöyle de anlamak mümkün değil mi ve şahsen bunu tercih ediyorum. En evvela kişi kendinden sorumludur ve bu bilinçle hareket etmelidir, aman taşra (dış alemin) kusurları ile ilgilenirken kendinizinkileri ihmal etmeyesiniz.

Şimdi burada İslam'ın tenkid ile alakalı vazettiği hükümlerine girmek istemiyorum, zira demek istediğim şudur ki; Nasların tümünü göz önüne almalı. Resulüllah'ın uygulamalırını ve mevzu bahis husustaki yorumları da değerlendirmeye tabi tutup harmanlayarak bir sonuca varmalı ve böylece pratiğe aktarmaya çalışmalıyız. Gel gelelim hemen her husus kendine özgü şartları gereği birbirine göre farklılıklar arz eder. Birini eleştirirken, bir eseri eleştirirken, siyasi bir eleştiri sunarken ve dahi dikey ve yatay kombinasyonları bulunan birbirine göre farklılıklar arz eden muhtelif vakıalar çıkar karşımıza.

Yine de genel olarak şöyle bir giriş yapmak mümkan; eleştirilen husus hakkında yeterli bilgiye sahip olmak, insaf ile yaklaşmak, nefsi tatminden öte hayrı gözetmek (bazen hayır taşı alıp kafasına vurmak ta da olabilir.

Yazdıkça kafamdaki tilkilerin sayisi ve açılımlar ziyadeleşiyor. Fazla uzatıp meseleyi daha da karışık hale getirmeyeyim.

Şimdi Nahnu " lütfen devam ediniz " demiş. o kadar güzel söylemiş ki kayıtsız kalamadım. Aslında her bir cümlesi derinlemesine irdelenmesi gereken bir durum var karşımızda, bunu tek başıma becerebileceğimi sanmasam bile şöyle bir giriş yapmam mümkün.

Yaşamış olduğumuz siyasi ve sosyal konjonktür gereği bizim nesil eleştiri furyasının içinde yetişti. Bu durum yirmisekiz Şubat sürecinde daha da pekişti. İlimsizlik, cemaatçilik, taassup, radikalizm ile beraber bir de İslam'a ve müslümanlara karşı ortaya konan haksız saldırılar yetişmiş olduğumuz kültürün asıl öğesi olan eleştiri furyasına tuz biber ekti. Yedimizden yetmişimize kadar muhabbetlerimizin ağırlıklığı eleştiri üzerine idi. Hocalarımız, abilerimiz üretmekten ziyade eleştirmeyi tercih ediyorlardı. Hatta bir çoğumuz eleştirecek bir şey bulamadığında konuşamıyordu bile. Bu sebele, abartılı bir üslup kullanarak " eleştirmek, beceriksizlerin işi mi yoksa " diye soruyordum. Oysa yalnızca eleştirmek üretmek ve varoluşumu gerçekleştirmek için asla yeterli değildi ve belki de sırf bu yüzden " La " demeye bağışık gönüller " illallah " a varamadıkları için bu süreci tamamlayamadan yok oldular. " La " eleştiri idi, inkar idi, yıkılması gerekeni yıkmak idi ama asla İllallah da değildi. İllallah'a varmak için bir kapı idi belki. Kapı açılmıştı ama içine girilmemişti sanki. Varoluşumun gerçekleşmesi için belki önce eleştirmek gerekiyordu ve eleştirmek asla üretmek demek değildi. Üretmekten kastım daha ziyade kendini üretmek, bununla beraber hayırlı olan her şeyi üretmek. Her yeni üretimle bir daha insan olmak ve enfüse bir şeyler katmak. Katamadıktan sonra atmak pek bir işe yaramıyor lakin.

Belki detaylı ve genişlikli bir giriş olmadı ama, şimdi diyorum ki; her şeyin bir bedeli vardır (Her şeyin bedeli var, Müslüm baba'dan). Üretmekten ziyade eleştiren bir kültürü yaşamış olmamızın bu günlere sarkmış olan kısmıdır ödenen bedel).

Şu an edebiyat, gazete gibi kültürel ağırlığın yoğun olduğu çevrede bir üretim kısırlığı görüyorum. Bunun nedeninin sekülerleşme ile beraber, eleştiri kültürüne aşina zihinlerin eleştiri malzemesi bulmakta güçlük çekmesine dayandırıyorum. Günümüze dair olan bir takım şeyler daha eklemek isterdim zira, paylaşabilmek endişesine binaen burada kesiyor ve son söz olarak; eleştirmenin üretmek ile aynı olmadığını ve fiiliyatımızın eleştiriden ziyade üretmeye yönelik olması gerektiğini. Aslolalnın eleştirmek değil üretmek olduğunun bilinmesi gerektiğini, bu hususun gözden kaçırılmaması gerektiğini ifade etmek istiyorum.

Üzerinde düşünüp, beraberce irdilemek üzere şimdilik burada kesmem gerekiyor. Burada ahkam kesmediğimi ifade etmek isterim. Maksadım beraberce irdelemeye yönelik fikir beyanı ile farkındalık ve açılım oluşturma çabasıdır.

:) Olayı ilginç bir noktaya getirmek istememiştim. Farkına varabilmeye yardımcı olabilir düşüncesi ile eski mahalleye uğramanın faydalı olabileceğini düşündüm ama sen dedemin köyüne götürdün bizi :) Kartezyenciliğini bilsem de bu kadarını beklemiyordum. Şahsi kanaatim olarak, buradaki amacım gereği bu kadar eski ve derin bir tarihi kartezyeni gerekli görmüyorum.