Sevmeyeninin en az seveni kadar çok olduğu bir adam Edward Wahid Said. Filistinliler’in dünyadaki avukatı. Yoksulların, güçsüzlerin ve ötekilerin yılmaz savunucusu. Felsefeci. Yazar. Düşünür. Entelektüel. Marjinal. Sürgün. Yabancı. Müzisyen. Hayatı mücadele ile geçen bir akademisyen. Elinde taşla Filistinli çocuklarla birlikte direnen yaşlı bir adam.Hanan Arshawi, “insan onuru için yılmadan savaşan parlak bir zekâya sahip büyük bir bilim adamı...” diyor Said için. Independent Gazetesi, “gelmiş geçmiş en önemli entelektüellerden ve eylemcilerden biri...” olarak nitelendiriyor Said’i.

1935’te Kudüs’te varlıklı bir Hristiyan ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Edward W. Said (Edward ismi annesi tarafından koyulmuştur, o dönem insanların dilinden düşmeyen Galler Prensi Edward’dan esinlenilmiştir.), 1948 yılında İsrail’in Filistin’i işgal etmesi sonucu önce Beyrut’a daha sonra Mısır’a yerleşmiş ve eğitimine Mısır’da devam etmiştir. İngilizce dışında başka bir dilin konuşulmasının yasak olduğu Anglosaksonların seçkin koloni okullarında eğitim aldı. (Ürdün Kralı Hüseyin ve ünlü yönetmen Ömer Şerif, Said’in sınıf arkadaşlarıdır.) Said, 1951’de Mısır’daki okuldan disiplin cezası alarak uzaklaştırılınca, Ortadoğu’nun giderek karıştığı bir dönemde, babası tarafından eğitimini sürdürmek üzere Amerika’ya gönderildi.

Amerika'nın en önemli liselerinden birisinde okuyan Said, Princeton Üniversitesi'nde lisans eğitimi, Harvard Üniversitesi'nde ise yüksek lisans eğitimini tamamlar ve 1963 yılında New York'ta Columbia Üniversitesi’nde ders vermeye başlar. Vefatına kadar bu üniversitede İngiliz Dili ve Kıyaslamalı Dünya Edebiyatı profesörlüğü yaptı.

Filistin davasını savunması onu akademik camiada sıkıntılara soktu. Diğer Filistinliler gibi ayrımcılığa maruz kalmasa da, Filistin davasını savunması onu hedef adam konumuna getiriyordu.

“Amerika’da bir Filistinli veya bir Arapsanız, hep yanlış taraftaymış hissine kapılıyorsunuz. Bir örnek vereyim. 1967’de, savaş sırasında (Arap-İsrail Savaşı) Columbia Üniversitesi’nde asistan olarak görev yapıyordum. Metroda el radyolarında haberleri dinleyen insanlar ‘görürdüm. Birbirlerine ‘durumumuz nasıl?’ diye sorup ‘iyi gidiyoruz’ diye cevap veriyorlardı. Bu insanlar Amerikalıydı, fakat kendilerini İsrail’le ve onların zaferleriyle o kadar özdeşleştirmişlerdi ki, bir Arap olarak utancımdan yerin dibine girerdim.”*

“ABD’deki vatandaşlarımız medya tarafından cehalet ve yalandan ibaret, müthiş önyargılı bir diyetle beslenir; -intihar saldırılarının korkunç anlatımlarında işgalden hiç bahsedilmez, İsrail'in inşa etmekte olduğu 7,5 metre yüksekliğinde, 1,5 metre kalınlığında ve 350 kilometre uzunluğundaki apartheid (ırk ayrımı) duvarı CNN'de ve diğer televizyon kanallarında gösterilmez (veya yol haritasının cansız metninde dahi geçmez).”**

1967’de Arap-İsrail savaşı döneminde üniversitede çıkan politik hareketlilik üzerine Said “Filistin Milliyetçiliği” hareketine katılır. Yahudi karşıtı olduğu gerekçesiyle ABD'de eleştirilen Said, 1972 yılında Beyrut'ta Arap edebiyatı konusunda çalışır ve 70'lerin sonlarında Enver Sedat ve Yaser Arafat tarafından barış görüşmelerine Filistin temsilcisi olarak atanır. 1977'de Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ)'nün parlamentosu vazifesi gören Filistin Ulusal Meclisi’ne seçildi. 1985'de İsrail Savunma Gücü tarafından “Nazi” olmakla da suçlanan Said, çeşitli tehditler alır. 1991'de başlayan Oslo yani İsrail işgal devletiyle masa başında anlaşabilmek için Filistin halkının meşru haklarından taviz verme sürecine şiddetle karşı çıktığından, o tarihte Filistin Ulusal Meclisi'nden istifa etti. İstifa ederken Arafat'ın İsrail'e yanaşmak için yaptığı çalışmaları şiddetle tenkit etmişti. 1993'te imzalanan Oslo İlkeler Anlaşması'nı da “Arapların İsrail'e ve Amerika'ya teslim olma anlaşması” olarak nitelendirdi. Edward Said ayrıca Filistin halkının şehadet eylemlerine de karşı çıkıyordu.

Edward Said, 2000 yılında Lübnan sınırında bir İsrail karakoluna taş atarak tartışmalara yol açmış, öğretim görevlisi olarak çalıştığı Columbia Üniversitesi, profesörü söz konusu eylemin yasaları çiğnemediği gerekçesiyle korumuştu.

Bu coğrafyanın önemli mütefekkirlerinden Cemil Meriç’in “bu kitabı biz yazmalıydık” dediği Oryantalizm*** adlı kitabı yazmıştır. Edward W. Said bir “paradigma” geliştirdiği eserinde, ileri sürdüğü tez “Oryantalizm”in sömürge doktrini olarak kullanıldığıdır. “Onun için Oryantalizm, Avrupa ile Asya arasındaki farkın hissedilir hale gelmesine sebep olan genel «kültürel basıncı» arttırmış, bundan da yarar görmüştür. Oryantalizm Doğu Batı’dan daha zayıf olduğu için Doğu’ya tahakkümü öngören Doğu’nun farkını onun zayıflığından ibaret bulan siyasi bir doktrindir.

Filistin davasının yılmaz savunucusu 67 yaşındaki Said, 10 yılı aşkın süredir lösemi tedavisi gördü ve 25 Eylül 2003’te New York’ta tedavi gördüğü hastanede vefat etti. Amerikalı bir şair olan May Swenson’un derin üzüntülerin ardından, “Sevilmiş olanın ardından yas tutmayın. Onun gibi olmayı deneyin.” sözü belki de en güzel Edward Wahid Said’de karşılığını buluyor.

Dipnotlar:

* Asena Günal’dan aktaran; Abdürrahim Elveren, Edward Said (Bir Namuslu Aydının Kısa Biyografisi), Kudüs Dergisi, Sayı: 3, Güz 2003, s. 43
** Edward Said, Rachel Corrie’nin Anlamı: Saygınlık ve Dayanışma Örneği, (Çev. Güliz Türkoğlu) Al-Ahram Gazetesi, 26 Haziran 2003
*** Edward Said, Oryantalizm: Sömürgeciliğin Keşif Kolu, Pınar Yayınları, 1982