Batı düşüncesine mal edilen ulusalcılık akımının nihai şeklini kazanmasından çok önceleri Doğu toplumlarında kavmiyet ve asabiyet anlayışı uzun bir mesafe kat etmiştir. İslam tarihinde gerek Peygamber öncesinde, zamanında ve sonrasında asabiyet anlayışının derin izleri görülmektedir. Aynı olgu Türk ve İrani (Fars değil) topluluklarda da kendini göstermektedir. Dolayısıyla, ulusalcılığın bir alt basamağı olarak Doğu toplumlarında karşımıza çıkan kavmiyetçilik ve asabiyet anlayışı uzun yıllar İslam'ın ümmet anlayışı içinde kendince ayrışık, üst basamakta ise uzlaşmacı bir yapı çizmiştir. İbn Haldun'un Tarih el-İber eserinin girişinde (Mukaddeme) açıklık kazandırdığı bu görüş, aslında Doğu toplumlarında süre gelen bir köken ve siyasal oluşumun tezahürleri olmuşlardır. Batı merkezli nasyonalist akım şu veya bu biçimde Doğu toplumlarını arasına sızarken bu geleneksel yapıyı kendi içinde özümseyerek İslam coğrafyasına yeni ulus kimliği getirmiştir. Ancak, burada Doğu toplumlarının eski kavmiyet ve asabiyet anlayışı ile Batı merkezli ulusalcılık akımı arasında bilgi ve iktidar yapısı bakımından önemli farklılıkların bulunduğu göz ardı edilmemelidir.

XVIII. Yüzyıldan sonra Batı karşısında gerileyen İslam siyasal aklı (hikmet-i hükümet), politik olarak ayakta kalabilmek için Avrupa devlet kurum ve kuruluşlarının teşkilat yapısını özümsemeye başladı. Bu girişimin öncülüğünü Osmanlı ve Türk Kaçar Devletinin yönettiği İran yaptı. Zira, o dönemde ve şimdide ayakta kalmanın tek çıkış yolu olarak bu gözüküyordu. Gerek Osmanlı sınırları içinde yaşayan toplumlar, gerekse de İran'daki gruplar yapılmakta olan bu yeni siyasal örgütlenmelere tepkisiz kalmamış şu veya bu biçimde dirençlerini göstermişlerdir. Osmanlıdaki Yeniçeri ayaklanmaları, İran'daki Farsça konuşan Şii Usuli mollaları Batı siyasi temelleri üzerinde yapılanmanın bu yeni biçimine karşı en aşırı düzeyde direnişlerini ortaya koymuşlardır. Ancak bu direnişler alternatifsizlikten ve eskiye bağlı kalma anlayışından öteye gitmeyip, üretkenlikten uzak olmuşlardır.

Klasik İslam düşüncesinde ırk ve köken farkı gözetilmeden Müslüman kimliği taşıyan İslam cemaatine ümmet denilmektedir. Bu kelime Sami kökenli olup, İslam öncesi eski Arap dilinde "her çeşit grubu" kapsar bir içeriğe sahiptir. Kur'an'da sıkça geçen bu sözcük bazen etnik anlamda da kullanılmıştır (Arap ümmeti). Yine bunun gibi Hıristiyan ümmeti, iyi ve kötü ümmetler terimlerine Kur'an'da rastlanmaktadır. Kelime bu haliyle bizzat Kur'an'da ideolojik bir anlamda taşımıştır. Muhtemelen, ümmet anlayışı eski Arap kavimlerde mevcuttu ve "kabile birliği" karşılığında lumiya terimi ile eşit anlam ifade ediyordu. İlk kez Ortaçağ Arap müellifleri kendi dışındaki Müslüman toplumlar içinde ümmet tanımını kullanmışlardır. Bu eserlerde Türk ve Fars ümmetlerinden söz edilmektedir. Yine de bu görüş ağırlıkta olmayıp, ümmet adı Müslümanları birleştirici bir terim olarak kendini açığa çıkartmıştır. Buna karşılık millet adı ise ilk Arap metinlerinde Yunanca polity kelimesini karşılamak için geçmektedir. Aslında bu kelime millet biçiminde en fazla Türkçede kullanılmıştır. Sözcük Aramice milla kökünden gelmekte, bu haliyle Kur'an'da da geçmektedir. Kelime, Arapçada "Bir söz" karşılığını vermektedir. Millet kelimesi de dini anlam yüklü olup, hatta Müslüman cemaatini ifade etmekte ümmet teriminden daha otoriter bir vurguya sahiptir. Terim bu haliyle en fazla Osmanlı siyasi ve sosyal anlayışında belirginlik kazanmıştır. Bugün millet sözcüğüne karşılık olarak kullanılmakta olan ulus terimi Moğolcaya Türkçeden uluş biçiminde geçmiş ve tekrar ulus olarak dilimize dönmüştür. Ulus, eski Türkçe'de boylar birliğini ifade etmekteydi.

Batıdaki milliyetçilik akımı İslam coğrafyasına üç koldan girmiştir: Balkanlardan, Mısırdan ve Rusya'nın işgal ettiği Müslüman-Türk coğrafyasından. Bunlardan sadece üçüncüsü Türkiye üzerinde yapıcı izler bırakmıştır. Balkanlardan ve Mısır'dan gelen milliyetçilik akımları Osmanlının trajedisini oluşturmuştur. Bu da sonuçları herkesçe bilinen vahim olaylara yol açmıştır.

Bugün İslam coğrafyasında milliyetçiliğin üç türünden söz edebiliriz: Arap milliyetçiliği, Türk milliyetçiliği ve daha çok dil ağırlıklı olan İran milliyetçiliği. Bunlar arasında milliyetçiliğin en katı biçimi Araplarda bulunmaktadır. Öte yandan sosyalist akımlardan en fazla etkilenen de yine Arap milliyetçiliği olmuştur. Örneğin Baas'ın başlıca teorisyenlerinden olan Şamlı Hıristiyan kökenli Mişel Eflak'a (1910-1989) göre, "tek bir Arap ulusundan ve birleşik bir Arap devletinden söz edilebilir. Bu ulus büyük bir tarihsel deneyimle, İslam dininin Muhammed tarafından yaratılması ile ve bu dini cisimleştiren toplum tarafından oluşturulmuştur". Bu yapı Mısır'da Nasirizm'le "sosyalist ve tarafsız Arap ulusçuluğuna" dönüşmüştür. Buna karşılık, İran milliyetçiliği Fars dilinin bu coğrafyada yaşayan toplumlara zorla kabul ettirilmesi üzerine kurulu İngiliz ithali bir Panfarsizm temeline dayanmaktadır. Bu milliyetçilik oldukça hayali ve esnek sınırlara sahiptir. Türk milliyetçiliği ise Rusya'nın Müslüman-Türk toplulukları zorlaması üzerine doğmuş, Osmanlı tutunacak son dala olarak bunu benimsemiştir. Yine Osmanlı İmparatorluğu içinde milliyetçiliği en son kabul eden Türkler olmuşlardır. En son 1911 yılında Arnavutluğun Osmanlı'dan ayrılması üzerine İttihatçılar Türkçülüğü devlet ideolojisi edinmişlerdir.

İlginçtir, ideolojik olarak İslam coğrafyası üzerinde geçerli olan her üç milliyetçilik anlayışı Batılı değerler üzerinde ideolojik bir anlam kazanmıştır. Ancak bu bir zorunluluk olup, daha çok Batının teknik ve bilgi olarak gelişmişliğinden ileri gelmektedir. Mevcut durum göz önüne alındığında İslam coğrafyasında sınırları tayin edilebilir bir İslam ümmeti anlayışından söz edilememektedir. Buna gönderme yapanlar Peygamber dönemi İslam ümmetçiliğine vurgu yapmaktadırlar ki böyle bir yapının geçerli olması için mevcut şartların dışına çıkmak gerekmekte veya İslam coğrafyasında Batı merkezli akılın önüne geçilir bir İslami düşünce ortaya konulmalıdır. Nitekim, Ortadoğu'da yaşanan son olaylar dahi Müslüman toplumlar arasında ümmetçilik geleneğini pekiştiremedi. Bu da en basit anlamda hiçbir İslam toplumunun kendi kavmiyet anlayışından ödün vermek istememesinden ileri gelmektedir. Bu durumda, yakın gelecekte İslam toplumlarının bir siyasal, sosyal ve kültürel birliğinden söz edilmek istenecekse kendi aralarında sınırları gevşetilmiş iki İslami milliyetçiliğe vurgu yapılmalıdır: Türk ve Arap milliyetçiliği. Türk milliyetçiliği Türkçe konuşan toplumlar arasında, Arap milliyetçiliği ise Arap ve Arapça konuşan uluslar arasında bağlayıcı güç olmalıdır. İslam anlayışı ise her iki milliyetçilik arasında ortak değer ve paylaşıma dönüşmelidir. Bir nevi İslam coğrafyasının toplumları arasında ortak dini, kültürel ve hukuki temelleri oluşturan bir üst yapı olmalıdır. Fars milliyetçiliği ise saf dışı bırakılmalıdır. Çünkü, Fars etnik kimliği dili temel alan bir anlayış olduğundan İran nüfusunu oluşturan %60'lık gayr-i Fars uluslar için son 80 yılın baskıcı gücüne dönüşmüştür. İran'da yaşayan 27 milyonluk Türk, 18 milyonluk İrani ve Arap, 22 milyonluk Fars etniğine ise Türk ve Arap milliyetçiliğinin ümmetçiliğe dönüşebilir anlayışı içinde haklar tanınmalıdır. Bu, 50'in üzerinde etnik kimliğe sahip Afganistan, Pakistan ve Hindistan Müslümanları içinde geçerlidir.

Kısaca, İslam coğrafyasında bir dini birliği oluştururken ayrışık kökenbilim anlayışlarını çiğneyemeyiz. Bu, en başta Müslüman toplumlar arasında büyük kayıplara yol açan sorunlara neden olabilir. Şu haliyle ise İslam toplumların hedefinde Batı karşısında direniş odaklarını oluşturmak anlayışına öncelik tanınmalıdır.

Yararlanılan Eserler:
--------------------------

- Adem Apak, Asabiyet ve Erken Dönem İslam Siyasi Tarihindeki Etkileri, İst. 2004.
- Ahmed Ercüment Gedikli, İslam Asabiye Milliyetçilik, Ankara 1990.
- Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, İletişim, İst. 2003 (4. bsk).
- Ali Mazhar, el-Asabiye 'Inde'l-Arab, Mısır 1923.
- Hasan İbrahim Hasan, İslam Tarihi, İst. 1996, I-X.
- İbn Haldun, Mukaddeme, Ali Abdülvahid el-Vafi, Mısır 1957, I-III, Türkçe çev. S. Uludağ, Dergah Yay.
- Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma, YKY, İst. 2004.
- Yusuf Akçura, Üç Tarz-ı Siyaset, Ankara 1990.