Evrâd-ı ‘âlem tedbîr ü teyakkuzda kâ’im dursun
Da’vet-i niyâzım bâ-husûs yek sanadır Allâh’ım

(Cihanın duaları çare ve uyanıklık ile ayakta dursun,
Ey Allah’ım; çağrı vesilem özellikle sanadır.)

İnsan, yaşamı boyunca başına gelebilecek musibetlere ve kötülüklere karşı koyabile- cek bir mekanizmaya sahip olarak yaratılmıştır. Bu mekanizma ise maddî donanımlardan ziyade ma’nevî telkine muhtaç bir hassasiyete gereksinim duymakta- dır. İşte bu soyut ya da meta-fizik olgu evrâd sözcüğüyle şâ’irimiz tarafından dile getirilmiştir. “Evrâd”, Arapça bir kelime olup “vird” sözcüğünün çokluk halidir. Muayyen zamanda yapılan dualar, zikirler, ayinler ve cüzler anlamlarına gelir.

Evrâd- ‘âlem; alemin duaları, zikirleri, ayinleri demektir. Kainattaki canlı ve cansız her şey kendi lisân-ı hâllerince Allah’ı zikreder, O’na secde eder. Ağaçların, taşların, kuşların vb. bütün unsurların Allah’ı zikri, O’na secdesi Kur’ân’da da ifade edilmektedir:

“Görmez misin ki, göklerde olanlar ve yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanların birçoğu Allah’a secde ediyor; birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur. Allah kimi hor ve hakir kılarsa, artık onu değerli kılacak bir kimse yoktur. Şüphesiz Allah dilediğini yapar. ( Hac, 18)

Bitkiler ve ağaçlar secde ederler. (Rahmân,6) (Benzer ayetler için bkz: 13/15 ve 16/49)

Divan şiirinde evrâd genellikle seher vakti îfâ edilir. Virdin malzemesini ayetler, hadisler, esmâ’ü’l-hüsnâ, kıssalar ve güzel sözler oluşturur. Tasavvufta virde şeyh başkanlık eder. Bugün hala tarikatlar kanalıyla yaşatılagelen bir gelenektir. Eskiden Zerdüştlerde ve Sâbi’îlerde yaygın olan bu gelenek Yahudiler ve Hristiyanlar tarafından da yaşatılmış; İslam’a bağlı olanlar da muhtevî farklılıklarla bu geleneğe dînî motifler katmışlardır. Bilhassa Selçuklu ve Osmanlı zamanında virdlik, hafızlık müessesesinin temel yapı taşı olmuş, görkemli kutlamalara vesile kılınmıştır.

Virdde asıl olan tedbîr ve teyakkuzdur. Zira mürîd ya da sâlikin virdi yaşayabilmesi vird sırasında kendi nefsini tamamen virde bağlayabilmesiyle ancak mümkün olur. İlâhî coşkuya ve cezbeye konsantre olamayan mahdûm, şeyhin bakışlarınca uyarılır. Tedbîr, bu bakışlardan kurtulmak; teyakkuz ise yakaza halinde bulunmaktır. Virdin özü ise Allâh’a yakarıştır. En güzel isimlerin ve sıfatların sahibi olan Allâh bu yakarışlara îcâb etmek için sözde Şeyh’in alnına ya da kalbine zuhur eder. Da’vet-i niyâzın mürîdlerce özellikle Allâh’a takdîm edilmesinin nedeni de esasında budur.

Allâh farklı duyuş ve düşünüşlerde varlığını devam ettiren gizemli bir güçtür. Semâvî bütün dinlerde Allâh inancı mevcuttur.

Mutasavvıflarca ‘âlem, Allâh’ın bir suretidir. Bu vesileyle Allâh’ı tanımak ve anlamak için ‘âlemin de tanınması ve anlaşılması gerekir. Âlem; dünya, cihan, kainat, evren, dehr, çarh anlamlarına gelen Arabî bir sözcüktür.

Tasavvufta âlem, Allah’ın tecelli-gâhıdır. Bu göstergenin de dört boyutu söz konusudur. İnsan için ilk boyut ‘âlem-i lahût yani varlıklar âlemidir. Öz halde bulunan varlıkların çeşitli vechelerle ortaya çıkışını sağlayan ikinci boyuta ise ‘âlem-i ceberrût adı verilir. Üçüncü boyutta insân ilâhî vasıflarla donatılır ki bu boyuta ‘âlem-i melekût denir. Nihayet dördüncü boyutta insan dünyayı tanır. Bu boyuta da ‘âlem-i nâsût ismi verilmiştir. Alemin boyutları müfessirlerce 14000 ilâ 40000 olarak gösterilir. Mutasavvıflarca yaygın olan inanış ise alemlerin sayısının 18000 olduğu şeklindedir. 18000 alemin zuhuru da 18 sayısıyla ilintilidir. Allah önce akl-ı küllü daha sonra nefs-i küllü yaratmış; bunlardan dokuz adet gök oluşturmuştur. Dokuz gök de yıldızlarla beraber anâsır-ı erba‘ı ve mevâdd-ı selâseyi doğurmuştur ki bunların toplamı da (1+1+9+4+3) olmak üzere 18 etmiştir. Her biri bin âlem değerinde sayılarak (18*1000) 18000 âlem ortaya çıkmıştır. Yine mutasavvıflarca;

Yüce Allâh, âlemleri Fahr-ı Kâ’inât ve Server-i Hakîkat olan Hazreti Peygamberimiz için yaratmıştır. Pek de sahîh olmayan bir hadîs-i kudsiyyeye göre Allâh şöyle buyurmaktadır: “Levlâke levlâke, lemmâ halaktü’l- eflâke/Sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım.” Dîvân şiirimizin vazgeçilemez mazmûnlarından olan ‘âlem ile Allâh’ arasında zıt bir korelasyon vardır.

Allah ezelî ve ebedîdir; yani başlangıcı ve sonu bulunmaz. ‘Âlem ise hâdis ve fenâdır; yani sonradan yaratılmış ve geçicidir. Dünyevî duyularla ancak âlem idrak edilebilir. Öte yandan Allâh idrak sınırlarının dışında yer alır. Birdir, eşi ve benzeri bulunmaz. Zamandan ve mekandan münezzehtir. Sureti, şekli, rengi, kokusu yoktur. İsimleri ve sıfatlarıyla canlılar tarafından kısmî algılanabilir.

Tasavvufta Allâh; Vücûd-ı Mutlak, Kemâl-i Mutlak, Cemâl-i Mutlak, Hüsn-i Mutlak ve Sûret-i Mutlaktır.

Klasik şiirimizde ise; Allâh, Hakk, Rabb, Perver-digâr, Yezdân, İlâh, Hudâ, Hâdi, Bârî, Tanrı, Hâlık, Rahmân, Rahîm vs. isimlerle dile getirilmiştir. Tevhîd ve münâcâtlar Allâh’ı konu edinmiş divân şiiri türlerindendir.

İlâhî düşünce en güzel tarifini ise Fârisî bir deyişte bulmuştur:
“Heme est, heme ez est.” (Her şey O’dur, her şey O’ndandır.)