‘ nerede o eski bayramlar’

bu tür nostalji soslu meşhur dile getirmelere karşı yöneltilen ve paket halinde pusuda bekletildiğinin alametini zihin keselerinden ‘el çabukluğu marifet’ diyerek bir çırpıda çıkarılışıyla ele veren eleştirilerin; eskilerin yadına bu günü kurban ederek, ân’ı ıskalama zafiyetine meyletmiş zihniyet için olduğunu bilirim. Ancak bu eleştirilerin serdedilişi çoğu kez o denli acemice olur ki, eski bayramlara dair iç geçirmelerin tek nedenini kuru bir nostalji derekesine düşüverirler. İşte tam bu safhada, nostalji düşkünlüğünün neden olduğu duygusal zafiyetler kadar; ancak anma yolu ile elde edilebilecek sosyolojik verilerin ve dolayısı ile kadim olanın ikbalimize tutması beklenen ışığın önüne geçerek gölge edenlerin patavatsızlığından da söz etmek geremektedir. Duygusallığın neden olacağı gölgeden korkmak, zihin arşivimizin derinliklerindeki birikimi ortaya dökmek suretiyle yapacağımız kazılar neticesinde ulaşacağımız ışığı bulmaya dair çıkacağımız serüvenin gerçekleşmesine engel olmamalıdır. O arşiv ki; yapılan muhtelif kazılar neticesinde, antropolojiden psikolojiye, teolojiden sosyolojiye kadar birçok bulguyu önümüze serecek zenginliktedir.

Eski bayramlardan bahsetmeden önce, o günleri iç geçirerek anan kişinin; zamandan ziyade, bir çocuk olarak yaşadığı bayramlardan damağına yapışıp kalmış lezzete karşı duyduğu hasreti dile getiren kişi olduğunu ifade ederek söze başlamak gerekir. Çünkü çocuk, basit meselelerin altında ezilebilme zaafiyeti kadar, küçük şeylerle mutlu olabilme meziyetine sahip olan kişidir. Ve bir o kadar da, küçük şeylerden yana talebi olmak demektir. Yokların çok olduğu bir zamanda, bunun ne manaya geldiğini anlayabilmek için gözlerimizi kapatıp, meramımızı betimleyecek çocukluk günlerimizin bayramlarına doğru seyr-ü sefere çıkmak, sanırım meramımızı anlatmak hususunda bize gereken katkıyı sağlamak hususuna kâfi gelecektir.

O halde, durup düşünmeden önce dalmaya ihtiyacımız olacaktır.
Durduk! Yüzeyde bir süre bekledik ve dalmaya başladık..
Ve şimdi taleplerimizle birlikte yokların çok olduğu günlere ulaştık ;

yeni alınmış bir çift iskarpinin, rüya gibi görüldüğü için yastık altına konduğu günlerden bahsediyorum. İskarpinlerimizi, rüyalarımızın menşei olduğunu düşündüğümüz başımıza en yakın duran nesnenin altına yerleştirişimiz işte bu yokluk yüzündendi. Benzeri pek çok şeye ancak bayramlarda ulaşabilirdi çocuklar. Yine o günlerde, (yetişkinler için) çocuk başına düşen harçlık ortalaması bir simit bedelinden fazla değildi. O da varsa var, yok ise yok olurdu tabi. Anaların çokça ‘yok oğlum’ demekten, evlatların ise yok deyişleri sıkça duymaktan bıkıp usandığı günlerdi işte. Yoktu hakikaten. Biz ise çocuktuk ve gereği olarak ara sıra vardan yoktan anlamayıveriyorduk. Bir şişe meşrubat, tıpkı gurbet gibi aylarca ulaşamayacağımız mesafede olurdu. O zamanlar, Ankara, Olimpos, Elvan, Bağlar gibi markalarla arz-ı endam eden gazozlar öyle bir dururdu ki mahalle bakkallarının önündeki şanslı çocukların elinde.. alamadığımızdandı ne yaptığımızı bilmez tavırlarla kendimizden geçişimiz.. ağlayıp sızlayarak ana babamıza mızmızlık edişimiz. Birinin yiyip içerken, diğerimizin ağzının suyunun akması işte bu yokluk nedeniyleydi. Analar, ‘çocuğun bir yeri şişmesin’ sözünü sanki o günlerde bizler için icat etmişti.

Bayram günlerini vatanı bekler gibi beklerdik biz. Yokların vara dönüşeceği ân’ın adıydı bayram. Kurtuluş günümüzdü.. saydığımız şafaktı hemen öncesi. Ebeveynlerimize yöneltilen ‘bayrama kaç gün kaldı? ‘ hiç bıkmadan sorduğumuz soru olurdu. Gündüz oyunlarında sevinçle tekrarlanırdı ‘sol sa, sol sa, yarın bayram olsa’ tekerlemesi.

Bayram, avuçlarını birkaç gün öncesinden açarak bereketini serpmeye başlasa da önümüze.. bir türlü eksilmek bilmeyen bir bekleyişe girerdik mahalle çocuklarıyla birlikte.

Çalıştıkları iş yerlerinden maaşlarını ikramiyeleriyle birlikte alınca babalarımız, birkaç gün öncesinden çıkılırdı alışverişe. Elbiseler ‘büyüyünce de giyilsin’ için birkaç beden, ayakkabılar bir numara büyüğünden tercih edilirdi.

Annemin tahminlerine nispet etmek için büyümek hususunda diretince bedenim.. daha üzerime olmadan eskirdi elbiselerim.

Arefe geceleri uyku ile gözlerimiz arasında hummalı bir mücadele yaşanırdı. Yoklara kapattığımız perdenin, varlara açılacağı düşüncesinin getirisi bir iştiyakle, çağırdıkça kaçardı uykumuz. Nine, dede hediyelerine –varlıklarına yetişemediğimizden- vakıf olamadığımız içindi biraz da belki.. bayramın bu denli hoş gelişi hanemize. Bayram, mahrum kaldığımız dede çikolatası, ninemizin cebimize girmesi beklenen el eksikliğinin giderilişiydi. Eskinin ve eski insanın eskimeyen sıcaklığı daha bir güleç daha bir şefkatle karşılardı bizi. Öyle bir gelirdi ki bayram, görmeden kaybettiğimiz şefkat ve bolluğu kucaklayıp önümüze yığardı. Böreklerle, baklavalarla birlikte gelirdi. Çokluk, kapıp mahalle bakkalına götürdüğümüz boş şişelerin içi yeşil renkli çam, sarı renkli altın damla, tütün veya açık sarı limon kolonyalarıyla doldurulurdu. O zamanlar pek bir önemsenip arzulandığı için sadece misafirlere tahsis edilen odalarımızın kapısı açıldığında burnumuza ancak değen özel ve güzel rayihalardı bunlar. Ve sevgili Tarık Tufan’ın o muhteşem betimlemesiyle, Allah, (genelde misafir odasındaki) duvarlardan evlerimizin içine bakardı.. Arap alfabesiye ‘Hu’ yazan ve ‘vav’dan önce gelen ‘h’ harfini oluşturan iki gözün içinden misafirlerimize karşı gösterdiğimiz alaka tetkik edilirdi. Evin içini saran temizlik telaşı bahçelerimizden sokakların önüne kadar taşardı.

Evlerimizin kokusu.. sokaklarımızın dokusu değişirdi.

Gece uyku girmediği için sabah olduğunda açılmakta zorlanan göz kapaklarımıza, annelerimizin müşfik dillerinin terennüm ettiği ‘bugün bayram’ muştusu doping etkisi yapardı. Bayram namazı gitmekten yerinmediğimiz; vaaz ve hutbeleri ise bazen uzun tutulması nedeniyle hoca efendilere biraz gücendiğimizdi. Mahmurluğun sırra kadem bastığı sabah, bayram günlerine aitti sanki. Satılmak üzere gün ışımadan fırından alınan ve içi açma, poğaça ya da simitle doldurulan tepsilerin ağırlığı yerine, öpüldükten sonra harçlık olarak geri dönecek ellerin baş üzerine konacağı güneydi uyanışımız. Hınca hınç dolu camilerde gözümüze ilişen yüzler alabildiğine canlı, alabildiğine yakın ve güleçti.

Manalı yüzler deryasından bir yüz olup yüzerken, hali hazırda yüzlerde görülebilen mananın bizlerin varlığı için ne manaya geldiğini kaybetmeden öğrenemeyecektik.
Birbirimizin yüzüne bakmaktan korkmadığımızı gülerek belli ederdik.

Pek kimsenin utanılacak bir içi yoktu zahir.

Utangaçlığıma rağmen, sıklıkla okşanmak için –babamın, berbere ‘yap bir delikanlı tıraşı! diyerek kandırdığı’ alaburs stili kesilmiş- saçlarıma ve bazen babama gösterilmeden ceplerime para koymak maksadıyla uzanan yabancılara ait eller, o dakikadan sonra zihnimde, tanıdık ve unutulmayanların listelendiği arşive ekleniverirdi.

Namazın ardından eve döner ve ebeveynlerimizle bayramlaşırdık. En kral harçlığı ana babamızdan alırdık. Her zaman en çoğu onlardan olmasa dahi, ön kabulümüz böyleydi. Aklımızda tuttuğumuz listenin en başında onların ismi olurdu çünkü. Sonra yaş itibariyle akrabalarımızın en büyüklerine gelirdi sıra. Nedense, hemen her yer bir uzak gelirdi gözümümüze.

Gazetelerin, kaportası fiberden olduğu için ‘inekler yedi’ spekülasyonunun muhatabı Anadol marka araçlar ve lakabını nereden aldığını bir türlü öğrenemediğim Hacı Murat’lar trafikte ağırlığı teşkil ederdi. Kokusundan, kendimizi benzin bidonunun içinde hissettiğimiz Morris’ler ve Şavroletler de vardı zahir! Ne ki; bırakın aile başını, sülale başına düşen araç ortalamasının çok ama çok düşük olması sebebiyle, bizim başımızda hatırı sayılır bir şişlik vuku bulmuş değildi henüz. Yine de pek bir özel, güzel olurdu ziyaretler. Akraba ziyaretlerine karşı duyduğumuz iştikayte, teknolojinin sunduğunu imkanların ev ve sokaklarımızdan uzak olmasının payı da bulunmaktaydı belki. Büyüklerin sohbetlerine gösterilen itibar, tek kanaldan yayın yapan televizyonlardan ziyadeydi. Ziyaretlere, motor sesleri kulakları yırtan minibüslerle iki üç vesaitle gidilir, ciddi bir asayiş problemi bulunmamasına karşın, vakit biraz geç olduğu iddiasıyla canı gönülden ısrarlara fazla direnmeden misafirhane de gecelenirdi. Populer unsurların fakir olduğu bu dönemde akraba ziyaretleri, neredeyse bayramlar kadar arzu edilirdi. Küçüklerin küçük, büyüklerin büyük gibi olduğu bu günlerde hemen herkes yaşının ve konumunun gereğini yerine getirmek hususunda pek bir noksanlık göstermezdi.

Akrabaların ardından ziyaret sırası, büyüğünden küçüğüne doğru mahalle komşularımıza gelirdi. Misafire hürmet hususunda küçük, büyük ayırt etmeyenler ve harçlıklarını mendillere derc edenler en muteberleriydi elbet.

Gerek ziyaret aralarında, gerek bu vazifeyi bitirdikten sonra mutluluğumuzu sokaklara taşımak için can atardır.

Bayram günlerinde sokaklarımız maytap patlamalarıyla çalkalanırken.. annelerimiz her fırsatta bu patlayıcılar sebebiyle gözleri kör olan çocukların ziyadeliğinden dem vururdu. Hatta biraz ehvamlı olanları, parmak ve el kopmalarına kadar götürürdü tembihi !

O zamanlar, füzeler, daha ziyade çocukları eğlendirmek için uçuşurdu havada..
ve başlıksız olurlardı.
Misketler, bombalara isim olmamıştı daha.
Kimimiz tabancayla mantar patlatırken, kimimiz delikli tuğlaların içine koyduğumuz torpilleri ateşlerdik.
Kimseler anlayamazdı yaptığımızı tam olarak.
Büyük bir nümayiş, coşkulu bir kutlamaydı bu.
Yoklara’ karşı kazandığımız zaferi kutlardık.
Yine de, içtiğimiz gazozun deliğinden bakmak görgüsüzlüğünden kurtulamazdık.

Sonra büyüdük işte. Zamanla birlikte pek çok hususta olduğu gibi, ilerlediğimizi zannettik. Kimimiz aynı görgüsüzlükle, cebi üç kuruş gördüğünde şımaran çocuklara benzedi. Tersinden verilen savaşta, ne o eski zaferi ne de öylesi bir hazzı tadamadı bir daha. Aynı istikamette devam etmelerine rağmen, damaklarına takılmış o tada kavuşmak hususunda diğerlerinin durumu da çok farklı değildi. Çünkü bayramların gerçek hüviyetiyle idrak edilebilmesi için ferdi olmaktan ziyade içtimaî unsurlara ihtiyaç vardı.

Ve işte bu sebeple bizlere.. hep bir ağızdan ‘nerede o eski bayramlar’ demek kaldı.
Şimdi, itiraz etmek için sabırsızlıkla beklediğinizi biliyorum.

Hayır hayır, sakın çekinmeyin!
Haydi bu içtimai duruma aciliyetle itiraz edelim..