Kıymetli ruveyda durmaz hanım,

İslam felsefesi ile ilgili düşüncelerinizi ve konudaki çalışmalarınızı değerli bulduğumu, sizin gibi ilim erbabı sayesinde bu anlamsız çekişmelerin, bu koyu cehaletin, bu kibrin, bu husumetin, bu ben-merkezci bakışın, bu pervasızlığın son bulacağını; insanları mesnedsiz ve hiç çekinmeden eleştirip onların dinleriyle, itikatlarıyla, inançlarıyla dalga geçme hakkını kendinde gören; islam'ın izzetinin muhafazasını sadece kendisinin gerçekleştirebileceğini sanan; kendi anlayışının dışındaki müslüman kardeşlerine hakaret etmeyi hak gören ve sözümona batı salyaları akıtttığını sandığı yerli işbirlikçilerden, satılık kafalardan ülkemizi biz temizleyeceğiz yaklaşımının çığırtkanlığını yapan ve ama bu tutumlar karşısında hiç tepki almayan; diğer insanların sadece susarak izlediği; islamın, türklüğün, medeniyetin, kültürün, şiirin ve cemaatin sırtında bir kambur gibi duran bir anlayıştan siz ve sizin gibi ilim erbabı sayesinde kurtulacağımızı; bir gün bu kara, çopur, bakımsız, sapmış, nezaket yoksunu, kibirli düşüncelerin sözcülüğünü yapan insanların kurduğu edebiyat-şiir-düşünce bezirganından ancak sadece imanın ve ilmin aydınlattığı insanlar sayesinde kurtulacağımıza dair duyduğum inancı haklı çıkarmış olduğunuzdan ötürü de mutluluk duyduğumu belirtmek istiyorum.

Ruveyda hanım, konuyla ilgili düşünceleriniz hakkındaki görüşlerimi aktarmak istiyorum. Sizin de belirttiğiniz üzere İslam düşüncesinin aydınlık dönemi olarak anılan 8.-15. yy. arasındaki düşünce hareketliliği, hikmet arayışı, felsefe-kelam-mantık-tasavvuf ekolleri büyük bir zenginliği ihtiva eidyor. Bendeniz oryantalistler gibi 15. yy. ile sınırlı olmadığını düşünüyorum söz konusu zenginliğin. Osmanlı düşünce dünyasında da medreseler yoluyla bu birikim tevarüs edilmiş ve 20. yy'a kadar sürdürülmüştür. Müslüman coğrafyadaki ilmi hareketlilik hayretler uyandıran, büyük derinlikler ihtiva eden, meseleleri kuşatıcı yönüyle ilgiye değer bir durum arz eder.

Kindi, Farabi ve İbn Sina gibi filozofların ortaya koyduğu Meşşai ve İşraki gelenek malum olduğu üzere Platon, Aristo ve Yeni-Platoncu ekolün bir yorumudur. Sonrasında Gazali ile birlikte felsefe-kelam ve mantıktan müteşekkil "Müteaahhirun İlmu Kelam" sentezi ortaya çıkmış Fahruddin Razi ve Nasıruddin Tusi gibi düşünürler sayesinde yeni bir boyut kazanmış ve daha sonra da bu gelenek bir yandan tasavvufla eklemlenerek İbn Arabi, Şehabuddin Sühreverdi vs. ile farklı kanallara intikal ederek sürdürülmüştür. Öte yandan Kutbeddin Razi, Kutbeddin Şirazi, Seyyid Şerif Cürcani, Sadeddin Teftazani ve diğer kıymetli alimler vesilesiyle düşünce geleneğimiz devam ettirilmiş ve Osmanlı-Selçuklu-Mısır-Orta Asya ilim havzalarında büyüyüp serpilen bu kıymetli ilim geleneği Molla Camii, Molla Hüsrev, Molla Lütfi, Kadızade Rumi, Molla Fenari, Sinan Paşa, Ali Kuşçu, Celaleddin Devvani, Kınalizade ve Katip Çelebi'ye kadar uzanan bir çizgide devam edegelmiştir. Diğer yandan İslam'ın batısında Endülüs'te İbn Rüşd, İbn Tufeyl, İbn Hazm, İbn Bacce ve İbn Arabi ile bu ilim damarı farklı bir boyutta gelişip serpilmiştir.

Sizin de dikkat buyurduğunuz gibi bu geleneğin sıhhatli bir şekilde anlaşılması evvela hicri 1. asırdan itibaren doğuğp gelişen İslam ilimlerine belirli derecedeki bir vukufiyete, İslam toplumunun Emevler, Abbasiler, Selçuklu, Osmanlı dönemlerdindeki durumuna, Moğol ve Haçlı seferlerinin devletler ve toplum üzerindeki etkilerine, İslam devletlerinin sınırlarının genişlemesi ile birlikte başka dinlere mensup devletlerle kurduğu ilişkilere, etkileşimlere, ilmi ve kültürel alışverişe ve daha sonra konumuz itibariyle Gazali ve İbn Rüşd tarafından ortaya konan tereddütlerin anlaşılmasına, vahiy-akıl ilişkisinin hususiyetlerinin bilinmesine ve islam düşüncesindeki hikmet-felsefe-ilim yaklaşımının temellerinin ve gelişim çizgisinin etraflıca ortaya konmasına bağlıdır.

Medinetü'l-Fazıla'dan, Kitabu'ş-şifa'dan, el-İşarat ve't-tenbihat'tan, Tehafütler'den, el-Munkız'dan, İhya'dan, Mi'yaru'l-ilim'den, Faslu'l-Makal'den, Bidayetü'l-müctehid'den, Edebü'd-dünya ve'd-din'den, Ahlak-ı Nasıri'den, Tezhibu'l-Ahlak'lardan az biraz haberdar olan birisi olarak ilim geleneğimizin göz kamaştırıcı olduğunu, büyük eserler, büyük açılımlar ve büyük projeler geliştirdiğini ve bu içinde bulunduğumuz asırda yaşayan müslümanların ve ilmi bir takım kaygıları olan kimselerin bu geleneği hakkıyla bilmesinin bir zaruret teşkil ettiğini belirtmek istiyorum.

Gelelim İslam felsefesine. İslam felsefesinin, İslam'ın felsefesi olmadığını, epistemolojik, ontolojik, kozmolojik, ahlak, siyaset ve metafizik bağlamında bir yorum olduğunu belirtmek istiyorum. Hakikat Kur'an ve Sünnet'e ortaya konmuştur. İslam felsefe geleneğinin hakikati tam manasıyla ortaya koyduğunu, vahiyle her yönden çelişmediğini söylemek büyük bir hata olur. Bu, bir gelenektir. İçindeki yanlış bir takım bilgi ve yorumların da olduğu bir gelenek. Eğer böyle düşünmeseydik, İslam'ın ilahi boyutu ile beşeri boyutunu farklı değerlendirmeseydik, Hıristiyan dünyadan farkımız kalmazdı. Örneğin eğer böyle yapsaydık Ebu Hanife'yi aziz ilan etmemiz gerekecekti. Zira Saint Thomas'lar, Augustinuslar aziz ilan edildiler. Yazdıkları kitaplar İncil gibi kutsal kabul edildi. Oysa bizim düşüncemiz, İslam düşüncesi, İlahi olan ile beşeri olanı, İslam'da bir ruhban sınıfını kabul etmez. Beşeri yorum sadece bir youmdur. Kur'an ve Sünnet'ten farklıdır. Bence Gazalî'nin kaygıları önemlidir, İbn Rüşd'ün açılımları değerlidir, Gazali sonrası felsefenin geri çekilmesi ve hikmet adına vurgu yapılması ve sonradan sentezci ekollerin doğup gelişmesi kayda değerdir. Fakat akıl-vahiy ilişkisi bağlamında konuşacak olursak vahiy hakikattir, akıl ise bu hakikati idrak eder, görür, tecrübe eder. Ancak, Kur'an'ın zeminine sonrakilerin yaptığı gibi Aristo'yu yerleştirmek, ayetleri tefsir ederken "bilimsel kaygılar"a saplanmak doğru davranışlar değildir. Maalesef bir dönem, müslümanlar bu hatayı yaptılar. Aristo'nun dünya-merkezli görüşü İncil tarafından kutsal kabul edildi. Kilise, dünyanın yuvarlak olduğunu söyleyenleri afaroz etti asırlarca, daha 18. yy.'a kadar bu böyleydi. Dolayısıyla vahiy-akıl dengesinin iyi kurulması ve İslam dünyasının, İslam düşüncesinin bu konuda tutarlı davrandığını vurgulamak istiyorum.

Burada tarafgir davranmamak, bir takım husumetleri bir kenara bırakmak gerekir. İnsanların bir kısmı Gazali'yi kıyasıya eleştiriyorlar. Felsefenin önünü tıkadı, İslam düşüncesinin temeline dinamit koydu, onun yüzünden tasavvuf öne çıktı, bu yüzden 15. yy'dan sonra İslam skolastisizmi gelişti ve düşüncenin önüne set çekildi gibi mesnedsiz fikirler ileri sürüyorlar. Diğer bir kısmı ise Gazali'ye körü körüne sarılıp tasavvufu, kelamı öne sürüp farklı bir tartışmaya neden oluyorlar. Bu yaklaşımların düşünce ufkumuza, kültürel ve ilmi zenginliğimize bir şey kazandırmayacağı fikrindeyim. Ancak Gazali'nin Tehafüt'ün İkinci Mukaddimesi'nde belirttiği hususlara da katılmıyor değilim. Gazali, zeka ve anlayış açısından farklı olduğuna inanan bir grubun dinin emir ve yasaklarını küçümseyici ve sınırları hafife alan bir tavır içinde olduğunu ve bu grubun dini bağlardan büsbütün koptuğu yönündeki tesbitleri ortaya koyar. Zaten Tehafüt'ü de felasifenin bu durumunu görünce onların inançlarının tutarsızlığını ve görüşlerinin çelişkilerini göstermek ve bu suretle kadim filozofları reddetmek maksadıyla yazdığını belirtir. Burada, İslam'ın kainat ile ilgili ortaya koyduğu tasavvur, alemin yaradılışı, bilginin kaynağı vesair konularda Kur'an ve Sünnet'in ortaya koyduğu anlayışının önüne başka telakkilerin, tasavvurların geçirilmesi tasvip edilecek bir durum değildir. Bunu, Farabi'nin "Sudur teorisi"ni hatırda tutarak söylüyorum. Bu teorinin ve diğer tüm yaratma teorilerinin doğruluğu, hakikati, İslam kozmolojisine uygunluğu ile vahyin yaratma ile ilgili bize açıkladıklarıyla test edilir. Buna uymayan haikat değildir. Az önce de söylediğimiz gibi İslam felsefesi bir yorumdur. Ancak hakiki bir yorum olup olmadığı üzerinde düşünülmelidir.

İslam düşüncesi, felsefesi ile ilgili görüşlerimizin bir kısmını sizinle paylaştıktan sonra bizim asıl meselemizi bir daha hatırlatarak sözlerime son vermek sitiyorum. Bizim asıl meselemiz, müslümanların arayışlarının "trajik" yönüyle ilgiliydi. Borges efendinin öyküsünde İbn Rüşd "tragedya"ya bir karşılık bulamamıştı. Çünkü bizde tragedya yok! Tiyatro yok! Ama biz sonradan zorladık kendimizi. Kendi değerlerimizi gözümüzü kırpmadan heba ettik. Daha önce de belirttiğimiz gibi "meşveret" gibi bir kavramın içini boşalttık. Sonra modern-kapitalist-ırkçı-emperyalist-siyonist düzenin en büyük buluşlarından birisi olan "demokrasi"yi onun içine boca ettik. Bu "trajik" bir durum. Oysa bizim büyük bir ilim-kültür-siyaset-edebiyat-medeniyet-adabı muaşeret geleneğimiz var. Biz bunu bırakıp başka şeylerin peşine düşüyoruz. Kendi ilim adamlarımızı, düşünce adamlarımızı, sanatçılarımızı bir kenara bırakıp Derrida'nın, Descartes'in, Foucoult'un, Nietzsche'nin, Hegel'in, Marx'ın, Ricardo'nun, Smith'in, Malthuss'un, Keynes'in peşine düşüyoruz.

"Trajik" olan bu!
Bunu söylüyorum ben.
Tragedya bu!

Selametle.