Bir düş gördüm: Kırmızı Hat...Mavi Kuşak

Abi...ne yazı ne yorum derken, kalbimizi dinlendirirken sen bizi düşlere emanet ettin..şehir koktu abi...Bursa'dan kayseriye bir ağıt abi (kardeş şehir ilan ettim:)...aşağıdaki ne yazıdır ne de yorum sadece kani abime "şükran" dır:)....

Bursa'ya Ağıt

Ey şehir!..Yüzüne kezzab dökülmüş güzel!...Sana ağıt yakmak bile senin kalbini kırar.

“Ruh kanatlarını açabildiği genişlikte beden ister.” ...

Kim ne istedi senden, bunu (bir tek ben) biliyorum. Çünkü sırrına erdim senin: Çok az şehir senin kadar insanı, hayatı, medeniyeti, imparatorluğu ve “şehir”i anlatır. İsmi ile müsemmasın sen.

Bugün (modern zamanlarda) kendinde sürgün kaldın sen. Çünkü seni “yaşayan müze” diye tarihe gömdüler. Bir şehrin ölümü için ondan kalan eserlere “hatıra” demek yeterlidir. Gerçi bunu bile sana çok gördüler.

Oysa şehir “yaşatır”...Sadece hatırlatan bir şehir, artık ruhsuz bir gelecektir. Yani “insan”ı yitirmektir.

Sen benim için “yitik bir çocuk” kaldın hep. Ne zaman ellerinden tutmak istesem; senden bir tek geriye “külliyeler”in kalmış. Yani tıpkı avcının gururla içini boşaltıp doldurduğu, dondurduğu bir kuş gibi kalan yanların bunlar senin.

Külliyelerin neyi hatırlatıyor bize biliyormusun!...Sadece yaşayamadıklarımızı.

Aslında artık hepimiz sadece seni değil, biz senle beraber hayatı yaşamayı da kaybettik. Sadece hatıralar ve bazı hatırlatmalar var geride kalan: aşka ve şehre dair.

Çünkü çoğumuz tarihi kent deyince aklımıza geçmiş zamanlarda oluşmuş ve günümüze bir tek eserleri ile kalmış “şehir” gelmektedir. Oysa tarihi şehir dediğimiz zaman; benim aklıma hep ;bir yaşam biçiminin sürdüğü, canlı yaşamın vücut bulduğu ve geleceğe de taşıyabileceğimiz "modeller" barındıran medeniyet mirası gelmektedir. Yani eserler geçmişin ruhunu (özünü, mantığını, anlamını,yorumunu,estetiğini..) bugünle yaşayan, bugün de yaşatan ve geleceğe taşıtan, konuşan bir “an”dakidir. Bütün zamanlarda yaşamak isteyenler bu “an”ı yakalamak zorundalar.Tarih bilinci “an” yakalamaktır!..

Ey Şehir!...Rüya görmemesi için dövülen derviş!...Seni uykuda öldürmek için boynuna “tarihi eser”, “sit bölgesi” “tarihi doku”, “açık hava müzesi” yaftasını vurdular.Seni uykuda mumyaladılar güzelim!..

Gül kanadı.Ben kanadım.Zaman kanadı.

Şimdi sadece taziyeleri kabul ediyoruz. Kapına bırakılan çiçek misali basit projelerle gönlünü almaya çalışıyoruz.

Şehir yaşatır!...demek için çok geç artık. Fakat “bu şehir yaşattı” demek için son bir fırsatımız kaldı: Seni anlatmak.Seni geleceğe anlatmak.

Nasıl peygamber öldüğü zaman onunla beraber din ölmüyorsa; bir alimin ölümü- alemin ölümü olsa da- ilim ölmüyorsa; bir şehir de ölür; fakat onunla beraber “şehir yaşatır!” mesajı ölmez!...

İzin ver, seni anlatmak için; “tarihi eserlerden”, “sit bölgelerinden”, “tarihi dokudan” , turistlerin “rehber kitapçıklarından”, “sanat tarihinden”, “arşivlere gömülü belgelerden” uzak senin sırrını paylaşayım bu şehirdekilerle.

Orhan gazinin nilüfer hatunla el ele verip gece yürüyüşüne çıktığı zaman yıldızların aynı yıldız, uludağın aynı uludağ olduğunu anlatayım. Bir şey kendisi gibi (orijinali) kalırsa; o şey yaşatır...Fakat bir şey, yok olmuşta yerine başka bir şey “temsilen” konulmuşsa eğer; o sadece hatırlatır...Dolayısıyla neleri yaşatmak ve artık neleri sadece hatırlatmak durumunda kaldığımızı anlatayım.

Bırak anlatayım. Çünkü yaşamayı özledi şehirler ve bir de çocuklar. Oysa artık seni sadece hatırlayanlar kaldı bir tek geriye.

Neden sadece hatıralar ve hatırlatmalarla sana bakıyorlar biliyormusun. Çünkü şehir ölünce hayatında öleceğini ve kelimelerin kanatlanıp yaşatacağı hayatın ancak şehrin üzerinde uçarsa huzura ereceğini (modern zamanlarla beraber) unuttuk.

Sevgiyi, saygıyı, sadakati, aşkı, güveni, paylaşmayı, bayramı hasılı kendimizi yaşamayı unuttuk. Sadece bunları hatırlatan “sanal” dünyalar ve şehirler kuruyoruz ve kurguluyoruz artık. Anlayacağın sana bakışımız aslında kendimize, hayata bakışımız oldu.

Seni mumyalarken aslında kendimizi öldürdüğümüzü sonradan fark ettik.

Hadi seni geçtik... Seni nostalji, hatırat, arşiv, ağıt içinde anlamlandırdık. Seni sempozyumlardaki metinleri kitaplaştırarak avutmaya çalışıyoruz. Siyah beyaz fotoğraflarını düştük köşelere. Yıldönümlerin deki promasyonlara. İç geçirdik bir de.

Peki ya “şehir nedir nasıl yaşatır” diye kim bize ne anlatır. İç geçirerek geçmişe baksak da; içi geçmiş bu şehri geleceğe kim, kimler nasıl taşır.

Bu şehir kime izin verir.

İzin vermeyeceksen eğer; “düşte gördüm seni” dese bir şair, ressam ,derviş, yazar, siyasetçi, öğrenci, simitçi, esnaf...hangi yanına izin verirsin.

Zamanın, mekanın, geçmişin, geleceğin, eskinin, yeninin ve derken tarihin değiştirmediği, değiştiremeyeceği “İnsan” ve “Şehir” doğasının arasındaki bağa tanık ettirir misin.

İzin versen hangi yanın konuşur senin! Nerede buluşalım seninle, sırrın hangi eserde gömülüdür. Eserlerin röleve de, restorasyonda konuşur mu gerçekten.

Ben bir tek senin külliyelerini dinleye bildim. beni sırrına erdirdin. Peşine düştüm hayatının, hayatımın. Senin dergahlarını dinlayenler neyin sırrına erdi acaba.

İstanbul’da doğdum. Aslımı Siirt’te bırakıp G.antep üzerinden okumaya geldim. Fakat hiç tereddüt etmeden “Bursa’lıyım” dedim. Sırf benden yüzünü çevirirsin korkusuyla başka şehirlerin tekliflerini reddettim. Çünkü insanın ömrünü tüketeceği şehre karar vermesinin ömrünü tükteceği eşini seçmek kadar önemli olduğuna inandım hep. Sen şahidsin buna yirmi yıldır.

Dağılmış yüzünde, dağıtılmış ovanda suçum yok desem; kimin saçından tutup da sürükleyerek eteğine bırakırsam, beni bağışlarsın desem. Cezalandırmayacağını biliyorum. Sen adalt değil vefa istiyorsun artık. Bu konuda konuşmayacağını biliyorum. Çünkü bir tek sen eserlerinle, kendinle konuşursun. Oysa biz “konuşan eser deyince” artık kiosk makinalarındaki dijital sanat tarihi bilgilerini anlıyoruz.

İftarı akşam namazında emir sultan çıkışında bölüşülmüş hurma yiyerek açmanın senin konuşman olduğunu unuttuk. Şehrin konuşması olduğunu unuttuk.

Gece yürüyüşüne çıkan gençlerin gelinlerin en çok geçtiği ırgandı köprüsünden geçerlerse eski aşıklar gibi yaşayacaklarını unuttuk. Çünkü sadece “hatırlansın” için restore ettik bu köprüyü. Mesela her gelin ve damadın el ele geçtiği bir köprü olsun demedik. Yoksa “köprüden geçti gelin” türküsü sana ait değil mi. Türkülerin hala dillerde midir. Yemeklerin fastfoodlara inat yapılır mı hala.

Seni yaşamakla seni hatırlamak arasındaki farkı nasıl anlatacağız insana ve zamana. Örneğin hep aynı yerde mi eğlenirse gençler eğlence yaşanır ve şehir yaşatır. Sen feth edildiğin günden beri gezginler en çok hangi yanını anlatıyorsa bugünde o yanlarını mı anlatırsak seni dünyaya anlatmış oluruz.

Surlarını yeniden onarsak; senin hangi düşünü yaşatmış ve biz onları görünce hayata dair neleri yaşatmış oluruz.

Sahi sen ve biz birlikte neleri yaşatmalı ve neleri sadece hatırlatmalıyız.

Senin sanatını, ahlakını, kültürünü, inancını, ticaretini, günlük yaşamını, birlikte yaşama sanatını, ve bir de seni, yani “şehir” kavramını neler temsil ediyor bunları bize fısıldamalısın. Çünkü biz onları orijaniliyle korursak ve o mekanlarda, olaylarda, eşyalarda buluşursak hem seni yaşamış oluruz, hem hayatımızı yaşamız oluruz hem de “şehir yaşatır!” demiş oluruz.

Sen konuşmazsan eğer; biz senden kalan herşeyi sahiplenmeyi seni hatırlatıyor diye düşünmeye başlarız. Oysa sen de ben de başkaları da biliyor ki, geçmişten kalan herşey geleceğe taşınmamalıdır. Geçmişten kalan herşey geçmişin yaşamak istediği şeyler değildir. Bizim de yaşatmak zorunda olduğumuz şeyler değildir.

Bize “anlam”, “yorum”, “tarz”, “kültür”, “mesaj”, “öz”, “ifade” içeren ve toplamında “model” veren yanların, yanlarımız lazım. Ağır bedeller ödeyerek elde ettiğin şehir tecrübelerini aktarmalısın.

Konuş bizimle!...Yoksa senden arta kalanları “müze” adı altında “tarih” diye sunacaklar.

Sen müzesi yaşayan bir şehir olmamalısın. Sen şehir yaşatır demelisin. Bunun için de bize bunu nasıl başardığını uzun uzun anlatmalısın. İnan seni ne tarih ve ne de sanat tarihi anlatabiliyor. Onlara bakınca herşey siyah beyaz fotoğraf gibi kalıyor.

Bu sorunun cevabını kent planlamacıları da bilmiyor, inan bana. Yazarlar, şairler, ressamlar, dervişler, tarihçiler de senden ne kaldıysa ona can havliyle sarılıp, sahip çıkmaya çabalıyorlar. Çünkü o kadar hoyratça yağmalanıyorsun ki. Onlar da iyi niyetle tarihten eser kaçırıyorlar. Gerçi bazıları bunu mal kaçırır gibi de yapıyor, kılıfını bularak. Seni pazara düşürmek isteyenler de var.

Sen de biliyorsun ki, can havliyle bile olsa senden kalan herşey seni temsil etmez, sende bulundu ama, senin kendini geleceğe taşımak istediğin şeyler değildir bazıları.

Senden kalan herşey seni hatırlatır. Fakat herşey seni yaşatmaz!. Seni yaşatan şeylerse zaten hayatımızı dolu dolu yaşatacağın şeylerdir aynı zamanda.

Seni yaşamak için bir yamaç dolusu soluk alıyorum mesela. Bu seni yaşatır. Çünkü senin eteğinde ve ovanda gezen her zaman insan olacak.

Külliyelerin duruyor mesela. Fakat külliyelerinden sadece camilerin yaşatıyor. Oysa medreselerin, aş evlerin, hatta kütüphanelerin sadece hatırlatıyor. Çağrıştırıyor. Kimse bilmiyor aslında külliyeler senin şehir modelin. İnan stratejik planlama dairesi bile bunu aklının ucundan geçirmiyor. Çünkü eski şehirler plansız, programsız, doğaçlama, rastgele kuruldu sanılıyor. Bunun böyle olmadığını canları yanarak anlatan gezginleri ne dinleyen var; ne de ömrünü şehir araştırmalarına veren şehir aşıklarının deli divane sözlerine kulak veren var.

Bak mesela. İstanbulun bir osmanlı şehri olmadığını, orijinal osmanlı şehrinin sen olduğunu çok az kişi biliyor. Çünkü sen ilk gözağrısı olduğun gibi zamanla gönül ağrısı da olan sürgün kent oldun. Fakat yüzlerce yıl senin şehir modelin kendini korudu. Oysa İstanbul sendeki orjinal modeli dünya medeniyetinin merkezi olmak için, farklı medeniylerle beraber evrensel bir potada eritti. Yani İstanbul “orijinal” değil; “sentez” bir şehirdir. İstanbuldaki camiler hep yekpare-tek kubbe üzerine oturdu. Oysa sen de hiç olmadı bu. Çok kubbeli oldu camilerin. Tereddütsüz İstanbul bir medeniyet orijinali. Evrensel medeniyetin. Fakat sentezsiz, saf Osmanlı şehrisin sen.

Seni çok sordum İstanbul’a. Nostaljik övgüler aldım hep. “Osmanlının orijanilini görmek isteyenler önce Bursa’ya gelmelidirler” dedim ve ekledim: “Neden İstanbula gelenler ayağının tozuyla Bursa’ya gönderilmezler diye” sordum.

Sadece bıyık altından gülümsediler. Anlayacağın bana sana yapılan muameleyi yaptılar.

Sana bir şey söyleyeyim: Senin yüzüne kezzap döktüler; fakat İstanbulun bir de saçından tutup sürüklüyorlar şimdilerde. Yani intihar ediyor insan bu şehirde.

Karamsarlık ve iyimserlik yaftalarına sığınmadan söylemek lazım sözleri. Bunun farkındayım. Sözlerim uzak bunlardan zaten.

Sadece “konuş şehir!” diyorum, o kadar. Çünkü biraz senin tarihini okuyunca; İnsanın ve şehrin doğasının hiç değişmediğini, geçmişte yaşanan hiçbir şeyin hiçbir zaman geride kalmış ve daha az gelişmiş bir model olmadığını gördüm, hissettim, hatırladım.

Anladım ki, tarihi şehir bölgesine sahip olan kentlerimizde gördüğümüz, görmek istediğimiz tek şey geçmişten kalan eserler ise eğer; bu bizim tarihi dokudan, tarihi eserlerden hatta tarihten anladığımız şeylerin yanlış ve eksik olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda “hayatı” doğru kavrayamadığımızın, insanı yorumlayamayışımızın acı sonucu ile karşı karşıya kalmışız demektir. Tarihi şehirlere ata yadigarı, hatıra diye bakmak, geçmişe saygı ile sınırlı törenlerde nostalji yapmak; örnek ve model yanlarını unutmak; aslında insanı inkar etmek anlamına gelmektedir.Bugün şehirlerin bu hale gelmesinin tek nedeni şehir ve insan arasındaki yaşayan bu canlı bağı görmemektir.

Tanık oldum ki, ruhu olmayan beden ölüdür. Ruh, kanatlarını açabildiği kadar, genişlikte beden arar. Bu nedenle şehirler, insan ruhunun kanatlarını açabileceği genişlikte içine girdiği bedenlerdir.Mekanların, meskenlerin, eserlerin de insan ruhunun kanat açabildiği genişlikte olması gerekmektedir.

Tarihi eserlere sadece “koruma” amaçlı veya “sanat tarihi” bakış açısıyla sınırlı bakmak sağlıklı ve yeterli değildir. Koruma amaçlı bakışın getirdiği “sit bölgesi”, “anıtlar kurulu” ekseninde gelişen ( çürüyünceye kadar) koruma ( !) tutumu tam bir “intihar” örneğidir. Şehri insan ilmiğinde asmaktır.

Modern şehirler insanı şehir ilmeğinde asarken; bizler de medeniyet mirası şehirelerimizi insan ilmeğinde asmaktayız. Çarpık ve anlamsız tarih anlayışımızla birlikte tabi.Sanat tarihi bakışının getirdiği “ eserleri koruyalım” ve “dokuyu koruyalım” ekseninde gelişen “turistik” öğe haline gelinceye kadar ki kültürel (!) tutum ortaya “Yitik Şehirler” çıkarmıştır.

Ey yitik şehir!...Sana “yitik” diyorum; “kayıp” demiyorum. Çünkü insan, “kayıp” olanı arar! Oysa yitik, yanı başında olduğu halde, onu “varlık” olarak kaybetmediğiniz halde onu fark etmemektir, onu hissetmemektir.

Fark ettir kendini!... Sadece kendini bize hatırlatacağın yollar gösterme. Yaşat. El ele verip “şehir yaşatır!” diyelim geleceğe ve çocuklarımıza...

( Özel not: Kırmızı hat Mavi kuşak diye bir düş gördüm. Önce hayra yordum sonra da rüyaya. ...Konuştu şehir. Bir şehir aynı zamanda insanı, hayatı, medeniyeti, imparatorluğu ve en önemlisi “şehir”i nasıl yaşatır!...diye dinledim. Külliyeler konuştu bir de kişiye özel. Geleceğe taşınacak “şehir model”i üzerine idi sözleri...Kendime yordum.Hayra yordum.Yazdım. )..Abi öp ellerinden kayserinin!...birde öperim kalem tutan ellerinden:)...

Evladım var Kayseride...Severdim, birkaç yıldır daha da iyi tanışır oldum. Şu geçen çok soğuk günlerde beni Kayseriye götürdüler. Fakat bu kez seri bir şekilde kaymak için. Zaten zemin kaygan her vakit kayıyoruz. Ne işimiz var Kayseride dediysem de anlatamadım. Epeyce zaman Kay seri Kay seri diye emir verilince biz de dayanamadık. Çıktık Erciyes'e ...İki kez denedik, bizi püskürttü geriye...Kar, fırtına ,buz gibi bir karşılama...Gurbet elde donacağız..İşte o günden beri emir sözlerine sıcak bakmıyorum vesselam. Gene de şansımızı seneye deneyelim diyenler var aramızda...Kısmet ...

Belki alakasız bulacaksınız ama yazınız bana
Nurullah Genç'in Yağmur isimli şiir/naatını hatırlattı..
güzel de oldu..

Ben bir sülüğüm beyin zarında
Çok yaklaşma yakarım seni de anında...