“Hâlbuki korkulacak hiçbir şey yoktu ortalıkta
Her şey naylondandı o kadar” Turgut Uyar / Geyikli Gece

Nuri Bilge Ceylan, dördüncü uzun metrajlı filmiyle karşımızda. En son “Uzak” filmi ile Cannes Film Festivalinde en iyi film ödülünü almıştı. İklimler filmi de, bu sene Zeki Demirkubuz’un Kader filmi ile Cannes’a giden iki filmden biriydi. Kader yarışma bölümüne seçilmemesine rağmen, Ceylan’ın filmi yarışma bölümüne seçildi ve FIPRESCI ödülü ile döndü. Bu seneki Altın Portakal Film Festival’inde “en iyi yönetmen”, “en iyi kurgu”(Ayhan Ergürsel), “en iyi ses”(İsmail Karadaş) ve “en iyi yardımcı kadın oyuncu”(Nazan Kırılmış) ödüllerine layık görüldü. Ayrıca Altın Palmiye Film Festivali’nde ise “en iyi yönetmen” ödülüne aday gösterildi. Yani toplamda beş ödül ve bir adaylık ile şimdilik fena olmayan bir performans sergilediğini düşünebiliriz filmin. Ama İklimler’in almış olduğu bu ödülleri bir yana koyarsak, ben filmin o kadar da iyi olmadığını düşünenlerdenim. Ve hatta bu filmi, Nuri Bilge Ceylan’ın düşüşünün başlangıcı olarak nitelemekten geri durmayacağım.

Nuri Bilge Ceylan’ın sinematografisindeki maraz, sinema dilinin fotografik estetiğe yenik düşmesidir. Ceylan’ın yönetmenlikten evvel iyi bir fotoğrafçı olduğunu biliyoruz. Sinema kariyerine özgün bir start verdiği “kasaba” adlı uzun metrajlı filminde, bu sinema dilinin noksanlığını fotoğraf bilgisiyle kompanse edebilmişti. Sonrasında “Mayıs Sıkıntısı” ve “Uzak” filmleri de aynı sinema dilinden noksandı ve fakat bu defa, fotografik biçeme ilhak olan bir kamera kullanma hüneri de mevcuttu. İklimler filminde Ceylan’ın kamera ile ahbaplığının ileri bir safhaya geldiğini ayırt edebiliyoruz. Işığı kullanmakla ilgili hüneri fotoğrafçılıktan kalma ise de, hareketli çekimlerde ortaya koyduğu performans, bu hünerin kameraya da sirayet ettiği yönündedir. Lakin sadece Ceylan’ın değil, Türk sinemasının da sıkıntısını çektiği “sinema dili”nden, son filminde de zerre kadar nasiplenmemiş. Türk sineması, Nuri Bilge Ceylan’dan önce bu açığı hep kuvvetli hikâyelerle ile kompanse etmişti. Ceylan çok kuvvetli olmayan hikâyelerine fotografik estetiği de ekleyerek kendinden öncekilerin üstüne çıkmayı becerebilmişti. İklimler filminde ise, hikâyenin ihmal edilecek ölçüde çekinik bir tavır aldığına şahit oluyoruz. Bu durum, İklimler filmini; “Mayıs Sıkıntısı” ve “Uzak” filmlerinin altına koymamıza sebebiyet veriyor. Hal böyle olunca İklimler’in Nuri Bilge Ceylan sineması için düşüşün başlangıcı olduğu fikrimiz de pekişmiş bulunuyor.

Ceylan, benim için her daim umut verici bir yönetmendir. Zira sinema tekniğiyle onlarca akrabalık barındıran bir başka sanattan, fotoğrafçılıktan geliyor. Onunla ilgili ilk heyecanım “Mayıs Sıkıntısı” filmindeki “yumurta” hikâyesinde domurmuştu. 10 yaşlarındaki bir çocuğa 40 gün boyunca yanında taşıması ve kırmaması için bir yumurta emanet edilmiş ve 40 günün sonunda edineceği sorumluluk bilincine binaen bir saat alınacağı ödülü konulmuştu. Geleneğimizle bu denli ilgili, buram buram toprak kokan bu hikâyeyi Ceylan’da görmek, ne yalan söyleyeyim, beni biraz şaşırtmıştı. Daha sonra bu hikâyenin “Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak” filminin yönetmeni ve senaristi Ahmet Uluçay’dan ödünç alındığını öğrendim. Tabi bu bilginin doğruluğu kesin olmayabilir de. Lakin Nuri Bilge Ceylan sinemasının göstergeleri bu bilginin doğru olduğu yönünde. Zaten beni şaşırtıyor olmasında da bu göstergelerin payı var. Elbette bunu “Mayıs Sıkıntısı” için menfi olarak yorumlamıyorum. Bu hikâyeden istifade etmesi ve onu filmine enstale etmesi de, bir bakıma aynı kıymetin ve değerin farkında olduğuna delalet. Benim üzüldüğüm nokta, bu tip hikâyelerin devamının gelemeyeceği olmasındandı. Zira gerek “Uzak” filmi, gerek “İklimler” filmi bu üzüntümü doğrulayıcı nitelikte idi.

Aslına bakacak olursanız “Uzak” filmi beni çok etkilemişti. Hikâye, Modern zaman imgelerini fevkalade kullanıyordu çünkü. Nuri Bilge Ceylan “Yabancılaşma” öğesini edilgen bir biçimde ele alırken, zannediyorum bilmeden “Yabancılaştırma” ile ilgili etkin bir görev üstlendi. Cannes’dan ödül alması da tam olarak bundan. Cannes film festivali, sinematografik olarak ele aldığı en iyi filmler arasından, tıpkı Nobel edebiyat ödülüne benzer bir biçimde, “en iyi” diye adlandıracağı filme muhakkak siyasi bir kefen biçer. Sistemin oldukça işine gelecek olan “Yabancılaştırma” efektlerinin “Uzak” filminde ziyadesiyle bulunmasıyla ilgili olarak, ödül Ceylan’a gitti. Köy kent uçurumunu hayata konu olacak bir biçimde işleyen yönetmen, bilerek ya da (bence) bilmeyerek, “sonumuz bundan ibarettir” gibi bir cümlenin altına imzasını attı. Yani yabancılaştırmanın enikonu hayatımızdaki geleneksel öğelerin de içine sızmak kaydı ile bizi birbirimizden uzaklaştırdığını, uzaklaştıracağını söylemiş bulundu. Bu da kapitalizmin birer birey olarak hiç dayanışmasız ele almak istediği toplumumuza intibak etmesi için fevkalade bir vesile idi. Konunun iyi işlenmesi, mekânların Ceylan’ın bahtına da binaen iyi konuşlanması ve oyunculuğun güzel tesis edilmiş olması “Uzak”ı diğer en iyilerin arasına sokmaya yeterdi. Lakin dediğim gibi, ödül için bir başka şart daha vardı ve maalesef “Uzak” bunu da barındırır biçimde inşa edilmişti.

İklimler filmi ise yine aynı fotografik estetiğin devamı olarak, hikâyenin iyiden iyiye düşmesi ile kendine bir yer edinemez sanıyordum. Ama sistemin korucuları Ceylan için başka umutlar besliyor olmalılar ki, onu bir defada harcamak istemediler anlaşılan. Bütün samimiyetimle ifade ederim ki, köy kent yabancılaşmasına benzer bir biçimde, İklimler filmi de ilişkiler hususunda çok mizaçlı bir yabancılaşmayı konu ediniyor. İklimleri izleyip dünyadaki boşanma oranlarının neden bu denli yüksek olduğunu anlayabilmek mümkün mesela. Bencilliğimizin ulaştığı noktayı da gayet iyi tespit edebiliriz. Peki niçin “Uzak” gibi müthiş bir tepki alamadı diye soracak olursanız eğer, bu yabancılaşma tesirinin başka Avrupa filmlerinde defalarca kullanılmış olduğunu söylerim size. Basit bir Avrupa filmi çekmiş Ceylan. Bunu 10 sene evvel çekseydi de aynıydı. Ama buradaki “Avrupa Filmi” meselesini tırnak içerisine almak gerekiyor. Zira Türk yönetmenleri arasında, Avrupa menşeililer dışında, içerisinde yedinci sanat insiyakını barındıran yönetmenlerin sayısı pek az. Onun için Nuri Bilge Ceylan’ı hep şu şekil tariflerim ben: “Doğru bir insiyakla yanlış filmler çeken yönetmen!”.

Nuri Bilge Ceylan çoktan tesis ettiği sinematografik yapının üzerine, sağlam hikâyeler koymalı. Bu hikâyeler, Avrupalı yönetmenlerin savrulduğu boşlukları imlememeli. Bizim hayatımız sürekli olarak bir inançlar sisteminin neticesi olarak kendini gösterir. Ceylan da bu toprağın bir evladı olarak bundan nasiplenebilmeli. Dikkatinizi çekerseniz, Nuri Bilge Ceylan bizim ülkemizde rağbet görmeyen yönetmenlerimizdendir. Söz gelimi “Uzak” filmi, Fransa’da Türkiye’den daha fazla izlendi. Uzak filminin çekilmesinin ardından Paris’e yaptığım bir gezide, tevafuktur, sinema gazeteciliği yapan biri ile birkaç saat sinema konuşma fırsatını bulmuştum. Bütün dünya sineması üzerine fikirlerimizi dilediğimiz gibi ifade ediyor bir haldeyken, “Uzak”tan bahsetmiş ve senenin en iyi filmi olduğunu söylemişti. Oldukça gururlandığımı söylemeliyim. Lakin daha sonra meseleyi derinlemesine ele aldığımda Ceylan’ın Türk toplumu için aitlik bildiren öğelerden (yani gelenekten) yoksun olduğunu fark edip, durumu olumsuzlamıştım. Çünkü filmi dünya sineması içre kıymetli kılan, sistemle ilgili genel geçer bir menfiliği ele alıyorken, Türklüğü hiç kullanmamasıydı belki de. Mesela Nuri bilge Ceylan Fransız bir yönetmen olsaydı da bu filmi çekerdi demek istiyorum.

İklimler bayağı bir hikâyenin güzel çekimlerle süslenip önümüze konulmuş hali. Bu hikâyeye onlarca şiirde, romanda ve filmde şahit olduk. Yani İklimler, bizim için yeni bir şey koymadı ortaya. Aslında İklimler bizim için hiçbir şey koymadı ortaya. Avrupa arenasına, Türkiye’deki ilişkilerin giderek Avrupa’daki ilişkilere benzediğine dair bir mesaj iletti, o kadar! Oyunculuk derseniz, onda da bir numara yok. Film, vasat ve de monoton bir oyunculukla karşımızda. Bir tek Nazan Kırılmış’ın oyunculuğunu beğendiğimi söyleyebilirim. Mekânlar, renkler ise, daha öncekiler gibi gayet iyi. Ama Ceylan’ın şunu fark etmesi lazım, iyi kadrajın kötü sinemaya karşılık geldiği bir döneme giriyoruz. Artık iyi kadraj, fazlaca tüketilmiş olduğundan, sanat adına kar eden bir uzuv değil. Ya bir an evvel sağlam hikâyelerle bu fotografik estetiği anlamlandırmalı, ya da sinema dili adını verdiğim özerk sahadan zekâsı ve yüreğiyle istifade edebilmeli.

İklimler, dediğim gibi, Nuri Bilge Ceylan’ın düşüşünün başlangıcı. Fikrimce senenin kötü filmlerinden biri. Görülmeye değer tek şey; Nuri Bilge Ceylan’ın kamera çekimlerinde kat ettiği mesafe! Ki bu aşamadan sonra kendini tekrar etmemesi için hakikatini iyice bir yoklamalı Ceylan. Eğer böyle devam edecek olursa, buradan görünen, kargatulumba sinema arenasından çekileceğidir. Umarım “Masumiyet” filminden sonraki Demirkubuz’a benzemez. Avrupa seyircisine oynamak, fikrimce Türk sineması adına büyük bir gaflete delalettir.